Thiền minh sát của đạo Phật là một công cụ của Chánh tinh tấn, vì nó hướng đến nhận thức về toàn bộ hiện thực trong đó có toàn bộ hiện thực của chính bản thật. Một con người bình thường thì chỉ nhận thức lặt vặt cái này cái kia, đặc biệt là trạng thái nhận thưc của họ cực kỳ phụ thuộc vào giác quan, ví dụ mắt nhìn thấy cái gì, tai nghe thấy cái gì, nếm trải cái gì … thì nhận thức được cái đó. Trạng thái nhận thức vụn vặt này đặc biệt trầm trọng vì nó là đặc trưng của Mạt Pháp.
Cho nên cần một sự phát triển mở rộng và chuyển hoá tinh thần liên tục và bền bỉ qua thiền, nói cách khác là một sự tinh tấn rõ ràng trong thiền thì mục đích nhận thức toàn bộ hiện thực, nhận thức hiện thực như nó chính là mới có thể xảy ra.
Thiền là trạng thái rất khó hiểu, người bình thường không thể phân biệt ai biết thiền ai không biết thiền, ai đang thiền ai không đang thiền, vì thiền cơ bản là trạng thái tâm, rất khó nhận thức. Người bình thường càng không thể biết ai đang tinh tấn trong thiền và ai không. Vậy hãy thử hiểu điều ngược lại là thế nào là thiền mà chẳng thể tinh tấn được ?
Các loại thiền tập trung vào một mục đích rất cụ thể, một trạng thái rất dị biệt như thiền an tĩnh, thiền tâm không, thiền truyền phát năng lượng, thiền để gặp đấng này đấng kia, thiền chữa bệnh này bệnh nọ … thì ngay từ cái tên của nó đã cho thấy đi ngược lại với mục đích nhận thức hiện thực toàn diện của thiền minh sát. Thiền quả thật làm được tất cả những việc này, nhưng mục đích của thiền hay mục đích của một người thiền không thể là những điều này.
Tại sao những loại thiền này lại phổ biến, hấp dẫn số đông ? Bởi vì chúng dễ hiểu so với một chữ thiền mà bản chất chả ai biết là cái gì. Bởi vì chúng có tính kích động ham muốn, so với chữ thiền minh sát mà bản chất lợi lộc và kết quả cụ thể không rõ ràng. Nói cách khác một cái tên mạt, một kỹ thuật mạt cho thiền hợp với tâm mạt của số đông.
Thiền định nếu không gắn với sự quan sát thân thể hay những đối tượng cùng định với thân thì cũng không phải là Vipassana, nhưng thiền định là khởi đầu của Vipassana. Thiền truyền phát năng lượng không phải là thiền định vì nghe cái tên đã chẳng thấy định, vì tâm của người làm việc này phải nhao về đối tượng bên ngoài, tấn công cái gì đó trong đối tượng đó, truyền phát cái gì đó đến đối tượng đó. Thiền để an tĩnh, thiền tâm không … cũng phải là thiền định. Thiền định dành cho người mạnh thân, tự lập thân, và những người như vật thì thường tự thiền luôn, chứ không có cần theo người này người khác, phương pháp tâm này phương pháp tâm khác.
Thiền để an tĩnh hay thiền tâm không không phải là thiền quán Vipassansa vì nó không có bất kỳ đối tượng nào để “minh sát”, nhưng nó lại cho một số người cảm giác “phát triển hơn”, “tỉnh thức hơn” nhờ “thay đổi chính mình”, đơn giản vì bình thường họ không làm việc này, không có trải nghiệm này hoặc họ vẫn tìm cách thư giãn hoặc tập tành này khác nhưng không dán nhãn nó là thiền.
Quan niệm cá nhân là nếu muốn thiền Vipassana hãy định vào mục đích quan sát, hãy thiền với đối tượng quan sát, còn nếu muốn an tĩnh thì hãy nghỉ ngơi, tắm gội, nghe nhạc, trồng cây …, nhưng đừng thiền Vipassana để cho mình cảm giác tinh tấn ảo.
Tôi có một học sinh, thường bận rộn nên bỏ học lớp thiền Vipassana cơ bản liên tục nhiều buổi nhưng bạn nói với tôi sáng bạn vẫn cố gắng tập thiền một chút vào buổi sáng. Những bạn quá bận rộn nên rời bỏ lớp thiền môt thời gian, khi không bận nữa quay lại lớp học tiếp, hoặc cố gắng hoàn thành hoá học dở dang, rồi tạm nghỉ là chuyện rất bình thường. Chắc chắn việc tự thiền của bạn không thể kéo dài lâu được, vì nếu bạn làm được việc đó thì có nghĩa là bạn hoàn toàn có thể xoay xở để kết thúc lớp học. Vì vậy, tôi nói với bạn là bạn nên dừng luôn lớp học, vì điều đầu tiên trong tâm linh là giản dị và trung thực với chính bản thân mình. Thực hành thiền an tĩnh vào buổi sáng cho bạn cảm giác tinh tấn và thư giãn ảo, thay vì đối mặt với hiện thực là bạn đang bị quá bận rộn đến mức phải bỏ lớp thiền.
Không tinh tấn trong thiền, và trong cuộc đời là điều bình thường, vì tinh tấn không đơn giản. Tinh tấn nghĩa là từ cái đúng này đến cái đúng khác, mỗi ngày đúng hơn một chút. Mình có thể không tinh tấn được trong một lớp thiền như mong muốn thì chỉ nên chấp nhận hạn chế của mình và dừng việc này ở đó, không nên từ một cái sai này, kéo sang một cái sai khác. Nhưng tự cho mình cảm giác tinh tấn trong khi hoàn toàn không tinh tấn mới chính là điều nguy hiểm.
Ảo giác tinh tấn qua việc ngồi thiền không, chẳng làm gì, chẳng quan sát gì, chẳng có cái gì để ghi nhận, chẳng có cái gì để đo lường ngoài thời gian chẳng bao giờ kéo dài được lâu, vì bản thân người thiền sớm muôn cũng bỏ cuộc do chính họ đâu thấy có gì tinh tấn. Trạng thái tinh tấn ảo là rằng “ôi tôi đã tự ngồi thiền được” sẽ qua rất nhanh sau một thời gian ngồi thiền vu vơ chẳng có mục đích gì, ngoài mục đích trấn an bản thân rằng tôi đã thiền, tôi đã nỗ lực, tôi đã an tĩnh … trong một lịch trình cuộc sống bận rộn kéo người ta đi theo bao mục đích khác. Ít nhất lớp thiền có mục đích cụ thể và kết quả cụ thể cho từng bài thiền, nghĩa là tinh tấn rõ ràng trong một thời gian rõ ràng. Tinh tấn đương nhiên là một quá trình dài, nhưng ít nhất mình phải tập hiểu vè tinh tấn trong một tiến trình ngắn là thế nào đã. Trạng thái ảo này tăng lên gấp bội khi đánh đổi một cái tinh tấn rõ ràng lấy một cái tinh tấn vu vơ. Bài toán là cái tâm làm như vậy, tự nó có quan sát được chính nó, đang mắc một ám ảnh phải tinh tấn nhưng không làm được và tự tao ra một trạng thái tinh tấn ảo. Ngoài đời toàn những người đang tinh tấn ảo trong thiền, qua các dạng “thiền với mục đích bé tý xíu” hoặc một mục đích dường như bao la mênh mông nhưng chẳng có gì đo lường như là tâm không hay an tĩnh hàng ngày.
Tâm linh không ảo, thiên không ảo, cái ảo là tâm của một người muốn tiếp tục tinh tấn trong tâm linh, trong thiền, trong khi cuộc đời của họ tinh tấn theo một kiểu bế tắc một cách nào đó, với sự vô nghĩa hoặc sự bận rộn lặp đi lặp lại.