VÒNG ĐỜI CỦA THÓC LÚA
Những loại cây bình thường chỉ có một loại tên trong suốt vòng đời, nhưng cây lúa có một tên riêng cho mỗi chu kỳ sống. Tên khác nghĩa là một tâm hồn khác, một tinh thần khác. Việc lúa gạo là một bộ tên biến hoá phức tạp cho thấy được sự chuyển đổi và trưởng thành liên tục của cây lúa trong vòng đời của mình. Sự trưởng thành liên tục của lúa là một điều mà các giống cây khác không thể làm được.
Vòng đời của thóc lúa trải qua các giai đoạn chính là Thóc (quả hạt) – Sạ (mầm) – Mạ (cây non) – Lúa (cây trưởng thành-Mộc) – Rơm rạ (xác cây)
1. THÓC (Thóc là MỘC THỔ trong môi trường LỬA KHÍ) : Hạt thóc
– Gặt, mót thóc
– Phơi thóc, cào thóc
– Đổ thóc, trữ thóc …
– Cân thóc, đấu thóc, đong thóc
– Ngâm thóc (để gieo mạ hoặc gieo sạ)
GIEO : Gieo sạ/mạ là gieo thóc giống xuống đất, hạt thóc giống này có thể được ngâm nước đến mức đã nảy mầm hoặc là thóc khô
2. SẠ (Sạ là MỘC KIM trong môi trường ĐẤT NƯỚC) : Sạ là cây lúa mầm, bắt đầu hạt thóc trong giai đoạn nảy mầm, xảy ra khi hạt lúa hút nước, trương hạt, nứt nanh và mọc rễ cùng mầm non
– Sạ lan (Gieo vãi) : Gieo sạ tự do không theo hàng lối
– Sạ hàng : Gieo sạ theo hàng lối
– Sạ cụm : Gieo sạ thành cụm
– Sạ khô : Gieo sạ trên đất khô
– Sạ ướt : Gieo sạ trên đất ướt, nếu ruộng ngập nước thì có thể được tháo bớt nước ra sau khi gieo sạ
– Sạ ngầm : Gieo sạ xuống ruộng ngập nước
– Sạ chay : Gieo sạ xuống ruộng chưa làm đất, còn nguyên gốc rạ bị đốt hoặc chưa bị đốt của mùa vụ trước
3. MẠ (Mạ là MỘC THUỶ trong môi trường ĐẤT NƯỚC) : Mạ là cây lúa non
– Gieo mạ : Gieo mạ là gieo thóc giống vào một khoảng đất riêng được bảo vệ, trước khi cấy mạ (cây lúa non) xuống cánh đồng.
– Cấy mạ : Cấy cây lúa non xuống ruộng
– Làm mạ : Làm mạ là quá trình đi từ gieo mạ đến cấy mạ.
CẦY CẤY : là bước chuyển giữa giai đoạn sạ mạ và lúa
4. LÚA (Lúa là MỘC HOẢ trong môi trường ĐẤT NƯỚC KHÍ LỬA) : Cây lúa
– Giai đoạn làm đất : Cầy bừa
– Giai đoạn sinh trưởng
– – – Giai đoạn mạ (bén rễ hồi xanh) : Cây mạ cắm sâu vào đất, phát triển rễ mới và lá thật đầu tiên.
– – – Giai đoạn đẻ nhánh: Cây lúa ra thêm các thân con từ phần gốc
– Giai đoạn sinh sản
– – – Giai đoạn làm đòng (phân hóa hoa): Đòng lúa bắt đầu hình thành bên trong thân cây và lớn dần lên.
– – – Giai đoạn trổ bông (trổ đòng): Bông lúa thoát ra ngoài bẹ lá đòng.
– – – Giai đoạn nở hoa và thụ tinh: Hoa lúa nở, tung phấn và tiến hành thụ phấn để tạo hạt.
– Thời kỳ hạt chín
– – – Chín sữa: Hạt lúa mới hình thành, bên trong chứa chất dịch màu trắng như sữa, trọng lượng hạt tăng rất nhanh.
– – – Chín sáp: Chất dịch trong hạt chuyển sang đặc lại như sáp, vỏ hạt bắt đầu chuyển màu.
– – – Chín hoàn toàn (chín kỹ): Hạt lúa cứng lại, vỏ chuyển vàng óng, độ ẩm giảm xuống thích hợp để thu hoạch.
GẶT : là bước kết thúc giai đoạn lúa, chuyển sang giai đoạn rơm rạ
5. RƠM RẠ (Rơm rạ là MỘC KHÍ trong môi trường HOẢ KHÍ) : Rơm rạ là xác cây lúa và thóc là phần thu hoạch, được tách ra từ xác cây lúa
VÒNG TRƯỜNG SINH CỦA THÓC LÚA
– TUYỆT : Thóc – Tinh trùng, trứng
ĐẦU THAI : Gieo sạ (hoặc ngâm thóc) – Trứng rụng và tinh trùng được phóng ra để gặp nhau
– THAI : Thóc trương do ngậm nước – Hợp tử
– THAI : Thóc nảy mầm – Phôi dâu
– THAI : Thóc nảy mầm tiếp đất – Phôi dâu làm tổ để chuyển thành phôi bào
– THAI : Mạ non – Bào thai
– THAI : Nhổ mạ – Xoay ngôi thai
SINH : Cầy cấy : Sinh
– DƯỠNG : Lúa sinh lá – Nhi đồng
– MỘC DỤC : Lúa cứng thân – Dạy thì (Thiếu niên)
– TRƯỜNG SINH : Lúa đẻ nhánh – Chín muồi (Thanh niên)
– QUAN ĐỚI : Lúa làm đòng, trổ hoa – Kết hôn
– LÂM QUAN : Lúa trổ hoa – Thụ thai
– ĐẾ VƯỢNG : Lúa kết hạt – Mang thai
– SUY : Rụng hạt – Sinh con
– BỆNH : Cây lúa sống sau giai đoạn đã rụng hạt lúa – Nuôi con
– TỬ : Cây lúa chết – Cha mẹ dứt căn với con
– MỘ : Rơm được cắt ra (thiên táng), rạ trên đồng (địa táng) hoặc rơm rạ được đốt, Thóc được thu hoạch
VÒNG ĐỜI CỦA CỐM CƠM GẠO
Khi một loại cây được dùng làm lương thực, thực phẩm, hoa quả hoặc trà, tên của nó không đổi, ví dụ cây lạc cho hạt lạc, cây cúc cho hoa cúc, cây vối cho lá vối …, chỉ riêng cây lúa có một bộ tên riêng cho mỗi sản phẩm khai thác từ cây lúa trưởng thành, bởi vì âm hồn của cây thay đổi cực kỳ lớn
– Thóc
– Gạo
– Cám
– Tấm
– Cốm
– Cơm
Thóc khi thu hoạch
1. LÚA = Thóc (quả) + Rơm (ngọn thân) + Rạ (gốc)
Thóc giã làm cốm
2. LÚA = Cốm + Trấu + Rơm + Rạ, trong đó Thóc = Trấu + Cốm với Cốm là gạo ở giai đoạn chín sáp, chưa phân tách Tấm và Cám
Thóc xay bỏ vỏ trấu
3. LÚA = Lứt + Trấu + Rơm + Rạ, trong đó Thóc = Trấu + Lứt (Gạo lứt hoặc nguyên cám)
hoặc
Thóc xát rối không tạo ra cám hoặc rất ít cám
4. LÚA = Gạo + Cám + Trấu + Rơm + Rạ trong đó Lứt (Gạo nguyên cám) = Gạo (Gạo trắng) + Cám
Thóc xát kỹ tạo ra Gạo mạt, không còn nguyên vẹn cấu trúc, vì mất nhiều cám, mầm Gạo và nhân hạt gạo cũng có nhiều nguy cơ bị vỡ vụn
5. LÚA = Gạo + Tấm + Cám + Trấu + Rơm + Rạ, trong đó Tấm = Gạo vụn + Mầm
Các sản phẩm từ cây lúa trưởng thành tính theo khối lượng, ví dụ 100kg (100 %) LÚA = 60kg(60%) Gạo + 10kg(10%) Tấm + 10kg(10%) Cám + 5kg(5%) Trấu + 5kg(5%) Rơm + 10kg(5%) Rạ
Gạo trắng mà chúng ta hay ăn là Gạo nhân, kết quả của xay sát thóc đã loại bỏ Trấu, Cám và Tấm. Có một loại gạo trắng nữa không sàng Tấm, để loại bỏ Tấm, loại gạo này dễ hỏng hơn loại trên và khi vo gạo sẽ rơi ra rất nhiều Tấm.
6. LÚA = Cơm + Tấm + Cám + Trấu + Rơm + Rạ, trong đó Cơm là Gạo đã biến đổi Nước + Lửa + Khí. với cơm bản chất là gạo trộn nước đun trong lửa, và khí đi vào cả lửa, nước và gạo
THÓC
Có thóc mới bóc ra gạo
Muốn no thì phải chăm làm
Một hột thóc vàng, chín hột mồ hôi
Ngày thì đem thóc ra phơi
Tối lặn mặt trời đổ thóc vào xay.
Xay thóc có giàng
Việc làng có mõ
Một tiền gà ba tiền thóc
Thóc nếp đãi gà rừng
Đống thóc nhà đừng để cho gà người bới
Ông tiền ông thóc, ông cóc gì ai!
Đâm bị thóc
Chọc bị gạo
Đói chớ ăn thóc giống
Túng chớ bán lợn mẹ
Tiền dư thóc mục
Ngồi đống thóc, móc đống tiền
Ăn cơm lừa thóc,
Ăn cóc bỏ gan
Im như thóc đổ bồ
Gia Định nhất thóc nhì cau
Cấy thưa thừa thóc, cấy dày thì cóc được ăn
SẠ
Bụi lúa trồng bằng đồng lúa gieo
MẠ
Mạ xanh mơn mởn nên tình
Bao nhiêu lá mạ thương mình bấy nhiêu
Đố ai tát bể Đông Khê
Tát sông Bồ Đề, nhổ mạ cấy chiêm
Muốn ăn cơm chăm
Ném mạ rằm tháng chín
Lúa cấy tháng chạp
Đạp gốc mà gặt
Nắng tháng tư nắng gieo sầu đám mạ,
Bao giờ mưa hạ cho tươi tốt ruộng đồng.
Thấy em gặt lúa bên sông,
Mà dạ anh xót, mà lòng anh đau.
– Gặt lúa bên sông em lo công việc,
Anh thấy em làm việc tội nghiệp anh thương.
Việc em, em biết liệu, anh chớ đứng ngồi lo âu.
LÚA
Ai ơi về miệt Tháp Mười
Cá tôm sẵn bắt, lúa trời sẵn ăn.
Cám ơn hạt lúa Nàng Co
Nợ nần trả hết, lại no tấm lòng
Tôm rằn lột vỏ bỏ đuôi
Lúa nhe giã trắng mà nuôi mẹ già
RƠM RẠ
Rồi mùa rạ đốt, rơm khô
Bạn về quê bạn biết nơi mô mà tìm
Ôm rơm nặng bụng
Ai vơ rơm rác thì vơ
Nồi đồng kiềng sắt đợi chờ than lim
Trâu ai ăn mạ
Lấy rạ mà thui
Cho tớ một đùi
Tớ khỏi bảo ai
Yêu nhau chẳng quản đói nghèo
Chiếu rơm chăn rạ cũng theo anh về
GẠO
Gạo tám xoan
chim ra ràng
gái mãn tang
gan gà giò.
Ăn gạo tám chực đình đám mới có
Hơn ai gạo tám, lầu hồng
Đem thân luồn cúi vào vòng lợi danh
Này đây chính gạo tám xoan
Bao phen vất vả gian nan mới thiềng
Bây giờ ta giã cho kiên
Phòng khi yến ẩm dâng lên chớ chầy
Đã no rồi lại thêm say
Mừng rằng nay đã hây hây thái bình
Nồi đồng thổi gạo tám xoan
Mở ra cơm trắng thơm vang cả nhà
Tiếc thay hạt gạo tám xoan
Thổi nồi đồng điếu, lại chan nước cà
Được mùa kén những tám xoan
Đến lúc cơ hàn ré cũng như chiêm
TẤM
CÁM
Bồ dục đâu đến bàn thứ tám
Cám nhỏ đâu đến lần lợn xề
Xay lúa, giã gạo Đồng Nai
Gạo thóc về ngài, tấm cám về tôi.
CỐM
Giã gạo thì ốm,
Giã cốm thì khỏe
Ở gần nhà giàu đau răng ăn cốm
Ở gần kẻ trộm ốm lưng chịu đòn
CƠM
Ăn cơm một bữa một lưng
Uống nước cầm chừng để dạ thương em
Cơm này là ngọc là châu
Không bóc mía tím biết đâu cơm vàng
Tiếc nồi cơm trắng để ôi
Tiếc con người lịch mà soi gương mờ.
Cơm không lành canh không ngọt
Tôi với mình đã trót lấy nhau
Thề cam tâm mà chịu chứ để nhau sao đành
CHÁO
Rau cháo nuôi nhau
Mượn đầu heo nấu cháo
Cam sành chê đắng, chê hôi
Hồng rim chê lạt, cháo bồi khen ngon.
XÔI
Muốn ăn xôi ông ơi xắn áo
Chẳng được miếng thịt miếng xôi
Cũng được lời nói cho tôi bằng lòng.
Xôi hỏng bỏng không
Khen rằng nếp dẻo hơn xôi
Không tin nấu thử một nồi mà ăn
Lồng cồng như mẹ chồng xới xôi
Bát đầy thì ít, bát vơi thì nhiều
Ai bảo xôi ừ xôi, ai bảo thịt ừ thịt
Cưới em tám tỉn mật ong
Chín cót xôi trắng mười nong xôi vò
Lẳng lơ chết có bánh dầy
Chính chuyên chết chả được đầy mâm xôi
Méo miệng đòi ăn xôi vò
Xôi giả, vạ thật
Xới cơm thì xới lòng ta
So đũa thì phải so ra lòng người
Xôi nếp cái, gái Tràng Lưu