CHÁNH KIẾN (QUAN HỆ NHÂN QUẢ) : Ở HIỀN GẶP LÀNH

“Ở hiền gặp lành” là câu thành ngữ quen thuộc với người Việt, nhưng quen thuộc cũng không có nghĩa là dễ thực hiện, vì ở hiền là cái đức của bậc thánh hiền, cấp tu cao nhất trong Nho giáo.

Vấn đề hóc búa của việc “ở hiền gặp lành”

– là cái gì thuận theo cái gì (theo chính mình, theo người khác, theo môi trường),

– thì gặp được cái gì lành (chính mình lành, người khác lành, môi trường lành).

Trong vận kết thúc công nguyên này, thế công trong đó có tấn công, phản công, dụng công chỉnh sửa … đạt mức cực đoan, khiến cho “ở ác gặp dữ” là xu thế phổ biến, là quán tính số đông và ngay cả trong phong trào “chữa lành” thì cũng là dụng công sửa chữa lành ít dữ nhiều.

Ở HIỀN LÀ GÌ ?

“Ở hiền” là ở thuận.

Người ở hiền với chính mình và xuất phát từ bản chất của chính mình được gọi

– Thục nữ, công dung ngôn hạnh

– Chính nhân quân tử, nhân nghĩa lễ trí tín

Người ở hiền trong một vai trò cụ thể, trong một quan hệ cụ thể với một người cụ thể gọi là

– Nữ : Hiền thê (hiền với phu quân, quan hệ phu thê), vợ hiền (hiền với chồng, quan hệ vợ chồng), hiền mẫu (hiền với tử, quan hệ mẫu tử), mẹ hiền (hiền với con, quan hệ mẹ con), dâu hiền (hiền với bố mẹ chồng, quan hệ mẹ chồng nàng dâu, bố mẹ chồng nàng dâu), cô giáo hiền (hiền với học trò, quan hệ thày trò)

– Nam : Hiền đệ (hiền với huynh, quan hệ huynh đệ), hiền huynh, hiền thần (hiền với quân, quan hệ quân thần), tôi hiền (hiền với vua, quan hệ vua tôi), vua hiền (hiền với tôi, quan hệ vua tôi)

Người ở hiền trong mọi vai trò, mọi quan hệ và mọi hoàn cảnh được gọi là “Thánh hiền”. Thánh hiền là cấp đắc đạo trong Nho giáo.

Người rất giỏi ở hiền có tính

– Hiền đức : Cái đức sống hiền

– Hiền lương :

– Hiền lành : Hiền chủ động với người, lành bị động với môi trường, hiền lành đồng thời

– Hiền hoà : Hoà hợp được trạng thái hiền của các mối quan hệ khác nhau

– Hiền dịu

– Hiền thục : Người nữ có tính hiền trong hành động, cử chỉ, lời ăn, tiếng nói

– Hiền tài : Hiền đi đôi với tài

Thánh hiền là cấp tu dưỡng rất cao của Nho giáo qua các cấp bậc “Tu thân, tề gia, trị quốc, binh thiên hạ”. Cấp bình thiên hạ là cấp thánh hiền. Ở cấp này, nghe thiên hạ nói gì cũng thấy thuận, gọi là “thuận nhĩ”, dù người ta nói đúng hay sai, thì một vị thánh hiền vẫn sẽ hiểu được là người ấy thuận theo cái gì mà nói như thế.

Để trở thành thánh hiền rất khó, vì các quan hệ đan chéo và mâu thuẫn lẫn nhau nên Nho giáo đưa ra cấu trúc các quan hệ cơ bản và cách sống thuận trong các mối quan hệ đó

– Tam Tòng là cách phụ nữ ở hiền trong ba quan hệ chính của gia đình, con gái thuận theo cha, vợ thuận theo chồng, mẹ thuận theo con trai

– Tứ Đức là cách phụ nữ ở với chính mình và người khác dựa trên việc là chính mình

– Tam cương ngũ thường là cách người nam ở hiền

GẶP LÀNH

“Hiền” còn có nghĩa là vượt, thắng, hơn, như trong câu “Bỉ hiền ư ngô viễn hĩ” 彼賢於吾遠矣 họ vượt hơn ta nhiều lắm vậy, hoặc trong câu “Sư bất tất hiền ư đệ tử” 師不必賢於弟子 Thầy không hẳn phải vượt hơn học trò.

“Hiền” thành vượt, thắng, hơn, vì hai người cùng đi trên một con đường, một người cứ đi thuận theo đường có sẵn, và người vùa đi vừa phát cây mở rộng đường và làm đường thẳng hơn thì kiểu gì cũng sẽ chậm hơn. Người chọn đường thuận với mình để đi đương nhiên sẽ đi nhanh hơn người vừa đi vừa phải chiến thắng chính mình và chiến thắng nghịch cảnh.

Kiểu thắng, kiều vượt, kiều hơn của “hiền” khác với chiến thắng/vượt lên chính mình, chiến thắng/vượt lên đối thủ, chiến thắng/vượt lên nghịch cảnh, kiểu hơn của “hiền” cũng khác với kiểu hơn thua, ở điểm là nó không dựa trên quan hệ đối kháng, mà dựa trên quan hệ song hành và đồng thuận.

QUAN HỆ NHÂN QUẢ Ở HIỀN GẶP LÀNH

“Ở hiền gặp lành” là một quan hệ nhân quả có tính đương nhiên, vì ở hiền là sống thuận, mà sống thuận thì sẽ không chống đối chính mình, không chống đối người khác, chống đối ngoại cảnh, cho nên không phải bỏ công lực để công phá, không gặp phải nhiều phản lực của sự phản công.

Quan hệ nhân quả “Ở hiền gặp lành” cần hiểu như sau

– Ai ở hiền thì người đấy gặp lành (ai gieo nhân thì người đấy gặt quả)

– – – Sai : tôi ở hiền thì người thân của tôi như chồng tôi, con tôi, cha mẹ tôi sẽ gặp lành

– Ai ở hiền trong quan hệ nào thì người đấy sẽ gặp lành trong quan hệ đó (nhân nào thì quả nấy), ví dụ tôi ở hiền với sếp, thì tôi gặp lành với sếp, tôi ở hiền với cha mẹ, thì tôi gặp lành với cha mẹ

– – – Sai : tôi ở hiền trong nhà thì khi đi ra đường tôi sẽ gặp người lành, tôi ở hiện tại thì tương lai tôi sẽ lấy được ông chồng lành …

– Hiền là thuận theo luồng vận hành của mối quan hệ, ví dụ quan hệ vợ chồng, quan hệ cha con, quan hệ mẹ con, quan hệ huynh đệ, quan hệ thày trò, quan hệ vua tôi.

– Việc một người được đánh giá là hiền hay không hiền, không theo quan điểm nào đó, của ai đó, mà phải đánh giá theo cách vận hành của người đó, có thuận hay không thuận theo bản chất của mối quan hệ mà người đó là một phần của nó. Ví dụ “Tôi thấy anh ấy rất hiền, nên tôi cho rằng quan hệ vợ chồng của anh ấy đổ vỡ là do vợ anh” là sai, “tôi” là người ngoài trong quan hệ vợ chồng của anh ấy, nên “tôi” không thể đánh giá được thế nào là thuận, là hiền, là lành

– Lành là thuận theo chiều tác động của hoàn cảnh hay đối tượng khác đến chủ động mà chủ thể tiếp nhận ở thế bị động. Một sự việc được đánh giá là lành, không theo quan điểm nào đó, của ai đó, mà phải đánh giá theo cả một tiến trình của mối quan hệ. Ly hôn, bệnh tật, hay cái chết là những sự kiện khách quan của mọi cuộc đời, mà thể bảo rằng những sự kiện này là lành hay dữ.

0 Trong nhiều trường hợp, không có sự phân định rạch ròi giữa hiền và lành, nhưng hiền có tính chủ thể, tính chủ động và lành có tính khách thể, tính khách quan.

Trong câu “Ở hiền gặp lành”, hiền và lành không phải là một đức tính chung chung không đối tượng, không quan hệ, không hoàn cảnh cụ thể, ví dụ

– Ở hiền với chính mình, thì gặp lành với chính mình : sống thuận theo bản năng và thiên tính tự nhiên của chính mình, thì lành hơn, là sống chống lại bản năng và ngược lại thiên tính của chính mình

– Ở hiền với cha mẹ, thì gặp lành trong quan hệ với cha mẹ : Ở hiền với cha mẹ là hiếu thuận với cha mẹ, thuận là theo bản năng, bản tính, thể trạng, tâm sinh lý, nguyện vọng của cha mẹ, hiếu là chăm sóc, phụng dưỡng, nghe lời cha mẹ

– Ở hiền với con cái, thì gặp lành trong quan hệ với con cái : Ở hiền với con cái không phải là chiều theo con cái, mà là thuận theo bản năng, bản tính, thể trạng, tâm sinh lý, nguyện vọng của con cái

Ở HIỀN MÀ CHẲNG GẶP LÀNH ?

“Tôi sống lành mạnh, nhưng lại bị ung thư” : Câu này sai về quan nhân quả. “Sống lành mạnh” và “ung thư” không có quan hệ nhân quả trực tiếp. Ngoài ra, không có tiêu chí cụ thể để đánh giá “không lành mạnh”

“Các cô gái có tu học theo Phật Pháp, sau này lấy chồng, sẽ dễ gặp người hiền lành, đức độ hơn” : Câu này sai về quan hệ nhân quả trực tiếp : việc một cô gái tu học theo Phật Pháp không phải là nhân của việc chồng cô ấy sau này đức độ hay liền lành, hoặc của việc cô ấy gặp người chồng đức độ hiền lành. Lấy chồng không phải là nhân của việc tu học Phật Pháp, mà tu học Phật Pháp cũng không phải nhân của lấy chồng. Ngoài ra, “tu học” là một chuyện, còn tu được hay không, học được cái gì là chuyện khác hẳn. Chánh kiến về nhân quả là Chánh đầu tiên trong Bát chánh đạo, mà câu này chiếu theo Chánh kiến là sai hoàn toàn.

“Hiền quá, bị bắt nạt” : Hiền với người khác có thể là không hiền với chính mình. Hiền quá là một hành động không thuận và bi bắt nạt cũng là một hiện tượng không lành trong một mối quan hệ.

“Ai bảo gì cũng nghe” không thể gọi là ở hiền, vì thiên hạ mỗi người một ý, cố tình nghe theo cả thiên hạ trong quan hệ giữ mình và thiên hạ là việc làm rất không thuận, tất phải làm trái ý mình hoặc làm theo người này thì trái ý người kia, nên sớm muộn sẽ gặp chuyện dữ, ví dụ bị lừa đào, dụ dỗ hay cưỡng ép.