Quá trình đồ xôi bằng chõ tạo ra các thế đất nước khí lửa rõ ràng
– Lửa dưới
– Nước ở giữa
– Hơi nước (là khí)
– Xôi ở trên (xôi là đất)
Khí xuất hiện ở tất cả các lớp, bao bọc, thấm vào và chuyển hoá
– Khí nóng khô ở trên lửa và dưới đáy nồi
– Khí nóng ẩm ở trên nước và dưới xôi
– Khí ấm ở trên xôi dưới nắp
– Khí mát ở quanh bếp
Làm bất kỳ cái gì chúng ta cũng cần có cái thế phù hợp như tư thế, gia thế, vị thế, tâm thế, xu thế, thời thế…. Vào thế là cái mà chúng ta cần chuẩn bị trước một buổi lễ, mà nấu xôi cho phép việc này xảy ra.
Xôi sau khi nấu chín có tính dẻo, nên có thể nhào nặn hoặc cho vào khuôn để tạo hình, như hình bán nguyệt, hình vuông, hình sao, hình oản … Xôi làm được như vậy, nghĩa là nó có tính lập thế, nó có khả năng nhập thế.
Sau buổi lễ, cái thế của người làm lễ phải thay đổi, như thế thì lễ mới có giá trị, mà xôi đại diện cho cái khả năng lập thế, nhập thế, đổi thế ấy.
Chõ là một dụng cụ đồ xôi, tạo ra sự ngăn cách giữa xôi và nước, khiến cho xôi chín bằng hơi nước, thay vì chín trong nước xôi như nấu bằng nồi thường. Chõ ngăn cách tiếp xúc vật lý mà tạo ra tiếp xúc tinh thần, chõ vào đâu là muốn lấy năng lương, lấy thông tin từ phía đó. Chõ chính là cái mà chúng cần trong một buổi lễ : Đạt được sự tiếp xúc tinh thần, thông tin, năng lượng với những cảnh giới mà bình thường bị ngăn cách với thế giới vật lý.
Có nhiều từ để chỉ việc nấu xôi như
– nấu xôi : cũng như nấu cơm, nấu canh …
– thổi xôi : cũng như thổi cơm, ý là chín bằng hơi
– đồ xôi
Như vậy việc nấu xôi cúng đã là một phần của lễ cúng rồi.
CA DAO VỀ XÔI
– Cúng xôi
Chớ khinh chùa Tích không thờ
Mà đem xôi oản cúng nhờ gốc cây
– Nấu xôi
Khen rằng nếp dẻo hơn xôi
Không tin nấu thử một nồi mà ăn
Chốc chốc cheng cheng
Nấu chè đậu đen
Nấu xôi nếp quạ
Tôi tưởng thầy lạ
Lại hóa thầy quen
Đóng cửa cài then
Tắt đèn đi ngủ.
Về thăm Bình Định quê tôi
Để ăn nếp mới nấu xôi nước dừa
Lạy trời mưa xuống
Lấy nước tôi uống
Lấy ruộng tôi cày
Lấy đầy bát cơm
Lấy rơm đun bếp
Lấy nếp nấu xôi
Lấy vôi ăn trầu
Lấy bậu về ôm
Lấy nơm đơm cá
Lấy rá vo gạo
Lấy dao thái thịt
Lấy liếp làm nhà
Lấy hoa về cúng
…
Khen rằng nếp dẻo hơn xôi
Không tin nấu thử một nồi mà ăn
– Thổi xôi
Trên trời có đám mây xanh
Ở giữa mây trắng chung quanh mây vàng
Ước gì anh lấy được nàng
Hà Nội Nam Định dọn đàng đưa dâu
Tỉnh Thanh cung đốn trầu cau
Nghệ An thời phải thui trâu mổ bò
Hưng Yên quạt nước hỏa lò
Thái Bình thời phải giã giò gói nem
Ninh Bình trải chiếu bưng mâm
Hải Dương vót đũa phủ Đông đúc nồi
Sơn Tây gánh đá nung vôi
Bắc Cạn thời phải thổi xôi nấu chè
Gia Định hầu điếu hầu xe
Phủ Đình thời phải chém tre bắc cầu
Anh mời mười tám nước chư hầu
Nước Tây nước Tàu anh gửi tận nơi
Anh mời hai họ nhà trời
Ông Sấm ông Sét đứng đầu Thiên Lôi
Nu na nu nống
Cái bống nằm trong
Con ong nằm ngoài
Củ khoai chấm mật
Phật ngồi phật khóc
Con cóc nhảy ra
Con gà tú hụ
Nhà mụ thổi xôi
Nhà tôi nấu chè
Tè he cống rụt
– Đồ xôi
Cơm đồ, nhà gác
Nước vác, lợn thui
Ngày lùi, tháng tới
Quần một ống, áo tầy gang
Trâu gõ mõ, chó leo thang
– Hông xôi
Dựng nhà dựng cửa
Thắp lửa hông xôi
Mua nồi cà nấu
Đập đá xây hồ
Đan bồ đựng thóc
– Ăn xôi
Muốn ăn xôi ông ơi xắn áo
– Xới xôi
Lồng cồng như mẹ chồng xới xôi
Bát đầy thì ít, bát vơi thì nhiều
– Lấy xôi
Đốt giấy lấy xôi
– Xôi làng
Lấy xôi làng đãi ăn mày
– Bờ xôi
Bờ xôi ruộng mật
– Hạt xôi
Cưới em có cánh con gà
Có dăm sợi bún, có vài hạt xôi
Cưới em còn nữa, anh ơi!
Có một đĩa đậu, hai môi rau cần
Có xa dịch lại cho gần
Nhà em thách cưới có ngần ấy thôi
Hay là nặng lắm anh ơi
Để em bớt lại một môi rau cần.
Cưới em có một tiền hai
Có dăm sợi bún, có vài hạt xôi
Họ hàng ăn uống xong rồi
Tôi xin cái chảo, tôi lôi nó về
– Miếng xôi
Chẳng được miếng thịt miếng xôi
Cũng được lời nói cho tôi bằng lòng.
– Đĩa xôi
Vị tình vị nghĩa, ai vị đĩa xôi đầy
Vợ anh như ngọc như ngà
Anh còn tình phụ nữa là thân tôi
Vợ anh như thể đĩa xôi
Anh còn tình phụ nữa tôi cơm đùm
– Mâm xôi
Lẳng lơ chết có bánh dầy
Chính chuyên chết chả được đầy mâm xôi
– Xôi chè
Đừng có chết mất thì thôi
Còn sống có lúc no xôi, chán chè
– Xôi thịt
Ai bảo xôi ừ xôi, ai bảo thịt ừ thịt
– Xôi nếp
Chốc chốc cheng cheng
Nấu chè đậu đen
Nấu xôi nếp quạ
Tôi tưởng thầy lạ
Lại hóa thầy quen
Đóng cửa cài then
Tắt đèn đi ngủ.
Mẹ già như chuối ba hương
Như xôi nếp mật, như đường mía lau
Đường mía lau càng lâu càng ngát
Xôi nếp mật ngào ngạt hương say
Ba hương lây lất tháng ngày
Gió đưa mẹ rụng, con rày mồ côi
Mẹ già như áng mây trôi
Như sương trên cỏ, như lời hát ru
Lời hát ru vi vu trong gió
Sương trên cỏ khó vỡ dễ tan
Mây trôi lãng đãng trên ngàn
Gió đưa tan, hợp, hợp, tan, nao lòng.
– Xôi vò
Méo miệng đòi ăn xôi vò
Cơm tẻ ăn no, xôi vò chả thiết
Cưới em tám tỉn mật ong
Chín cót xôi trắng mười nong xôi vò
Hai tay bưng chén xôi vò
Ăn chay nằm đất cho trò đi thi
Dựng nhà dựng cửa
Thắp lửa hông xôi
Mua nồi cà nấu
Đập đá xây hồ
Đan bồ đựng thóc
– Xôi rền
Nếp sống xôi mô rền
Phèn chua đâu có ngọt
– Xôi khô
Cái cò là cái cò con
Mẹ nó yêu nó, nó còn làm thơ
Cái cò bay bổng bay bơ
Lại đây anh gửi xôi khô cho nàng
Đem về nàng nấu nàng rang
Nàng ăn có dẻo, thời nàng lấy anh.
Trách người quân tử vô tình
Hôm qua có giỗ không cho mình vắt xôi
– Giỗ thì anh nỏ mua vàng
Xôi thì xôi độ ngái đàng không đem