Trong lớp tư vấn về Hạnh nguyện, tôi có yêu cầu các bạn học sinh tự xem lại toàn bộ quá trình “tu thân” trong cả quá trình “tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ” của mình.
Các bạn học sinh có thể cảm nhận được sự trưởng thành của mình qua thời gian, nhưng không thể nào mà mô tả được quá trình tu thân của mình, thậm chí cũng không biết mình đã tu thân chưa. Có bạn coi lúc chưa lập gia đình là giai đoạn bắt đầu có chí tu thân, theo bài tự đánh giá mẫu của cô giáo. Có bạn coi lúc bắt đầu đi học thiền là bắt đầu tu thân, mục tiêu đầu tiên, xuyên suốt và cao nhất cho các lớp thiền chữa lành của tôi là tự quan sát bản thân, tự thẩu hiểu và tự chỉnh sửa bản thân.
Tôi thấy rằng “tu thân” và “bình thiên hạ” hai động lực và hai tiến trình của cuộc đời, mà khó nhận thức và khó miêu tả nhất, vì đây cơ bản là hai trạng thái nội tâm, không thể hiện ở một sự việc hay hành động cụ thể, không có một khuôn khổ rõ ràng về nơi chốn và công việc như “tề gia” và “trị quốc”. “Bình thiên hạ” là cấp tâm rất cao, khi một người hiểu được tâm tư của thiên hạ, thiên hạ đang muốn gì, thích gì, sợ gì, nghĩ gì. “Tu thân” là trạng thái gần gũi hơn với số đông so với “bình thiên hạ”, nhưng cũng rất khó cho mỗi người nhận thức và tự đánh giá được trạng thái tu thân của chính mình bắt đầu khởi lên từ bao giờ, trải qua những cột mốc nào và hiên đang ở đâu. Người biết được nội tâm trải qua nhưng sự trưởng thành như thế nào và mô tả được tiến trình ấy tường minh rõ ràng là bậc thánh nhân.
Hình dung, có được hồi ức tường minh của cuộc đời mình như ngày đầu tiên đi học, cuốn sách đầu tiên tự mua, bức tranh đầu tiên tự vẽ, khoản tiền đầu tiên tự kiếm được … và biết rằng đây là một chuỗi cột mốc gắn với sự trưởng thành của cá nhân mình đã là một việc rất khó với mỗi chúng ta. Hiểu rõ ràng và sâu sắc nội tâm của mình đã chuyển hoá ra sao qua các sự kiện ấy lại càng khó hơn. Chỉ có những bậc thánh nhân thấu hiểu về bản thân mình, về tâm, về tu, về đạo, mới có thể nhìn thấu tiến trình sống của mình như thế.
Khổng Tử tự nói gì về quá trình tu thân của chính ông ? Sách “Luận ngữ” đã chép lại lời của Khổng Tử về sáu giai đoạn của cuộc đời, mà cũng là sáu bước tu thân của mình : “Ngô thập hữu ngũ nhi chí vu học; Tam thập nhi lập; Tứ thập nhi bất hoặc; Ngũ thập nhi tri thiên mệnh; Lục thập nhi nhĩ thuận; Thất thập nhi tùng tâm sở dục bất du củ”.
– Ngô thập hữu ngũ nhi chí vu học : 15 tuổi bắt đầu có chí học hành
– – – Không Tử là người tự học. 15 tuổi là lúc ý chí tự học này của Khổng Tử bộc lộ rõ thành hành động.
– Tam thập nhi lập : 30 tuổi, mới tự lập
– – – 19 tuổi Khổng Tử lập gia đình, vậy từ 15-19 tuổi là giai đoạn tu thân, và 19-30 tuổi là giai đoạn tề gia
– – – 30 tuổi, Khổng Tử được vua Lỗ cấp xe và người hầu đi khảo cứu luật lệ, thư tịch cổ, nhưng vua Lỗ không tin dùng ông, 35 tuổi, Khổng Tử sang Tề, được vua Tề khâm phục muốn phong đất, vậy giai đoạn 30-35 là bắt đầu lập quốc, giai đoạn 35-40 tuổi là giai đoạn trị quốc đã vững hơn
– Tứ thập nhi bất hoặc : 40 tuổi mới có nhận thức chắc chắn, tường minh, không nghi hoặc
– – – 40 tuổi Khổng Tử về Lỗ tiếp tục nghiên cứu và dạy học. Tổng số môn đệ của Khổng Tử có lúc lên tới 3.000 người, trong đó có 72 người được liệt vào hạng tài giỏi, nên gọi là Thất thập nhị hiền. Đây là giai đoạn Khổng Tử trị quốc Nho giáo của mình.
– Ngũ thập nhi tri thiên mệnh : 50 tuổi mới hiểu thiên mệnh
– – – Năm 50 tuổi, Khổng Tử được vua Lỗ Định công mời làm Trung đô tế, năm sau được thăng chức Tư không rồi chức Đại tư khấu. Ông khuyên Lỗ Định công thu hồi binh quyền của ba dòng họ quý tộc nước Lỗ. Nước Tề thấy nước Lỗ mạnh lên, có ý lo ngại. Vua Tề theo kế, dâng vua Lỗ 80 thiếu nữ đẹp và 125 con ngựa tốt. Vua Lỗ sau khi nhận gái đẹp bỏ bê việc triều chính, có khi luôn 3 ngày không ra thiết triều, mọi việc đều giao cả cho quyền thần.
– – – Việc trị quốc nằm trong thiên mệnh. Khổng Tử trị quốc của Khổng Tử theo nhận thức và ý muốn của Khổng Tử, vua Lỗ trị nước Lỗ theo nhận thức và ý muốn của vua Lỗ, vua Tề trị nước Tề theo nhận thức và ý muốn của vua Tề. Tất cả đều năm trong thiên mệnh. Thiên không trị mà vua nào cũng vẫn phải theo thiên mệnh. Nước nào cũng là thiên hạ của Thiên.
– – – Đây là giai đoạn bắt đầu của Bình thiên hạ
– Lục thập nhi nhĩ thuận : 60 tuổi mới biết nghe thuận tai
– – – Năm 55 tuổi, Khổng Tử xin từ chức, bỏ nước Lỗ đi chu du các nước chư hầu. Ông đi khắp thiên hạ để truyền bá tư tưởng của mình nhưng giới cầm quyền các nước chư hầu thời bấy giờ chẳng ai muốn áp dụng đạo trị quốc của ông. Đương thời mọi người đều biết ông là người kiên định với lý tưởng của mình, là người biết chủ trương của mình không thực hiện nổi mà cứ cố làm.
– – – Nghe thuận tai là nghe những điều đúng ý mình. Nghe những điều sai trái, trái ý mình, nhưng mình hiểu được lý do của người nói thì nó vẫn thuận tai. Như vậy bất kỳ cái gì cũng thuận tai hết nếu chúng ta hiểu. Đây là lúc tâm đạt được bình thiên hạ.
– Thất thập nhi tòng tâm sở dục, bất du củ : 70 tuổi, làm theo tâm mình, mà không ra ngoài quy củ
– – – Năm 69 tuổi ông về Lỗ chuyên tâm viết sách. Ông mất năm 71 tuổi.
– – – Đây là lúc đạt được bình thiên hạ về mặt hành động.
CHÚNG TA CÓ CHÍ HỌC HÀNH KHI NÀO ?
Khổng Tử là người tự học. 15 tuổi là lúc ý chí tự học này của Khổng Tử bộc lộ rõ thành hành động.
Chí học hành của người tu thân cơ bản là chí tự học. Chí tự học khác với chí học hỏi theo người khác, theo thày, theo bạn, chí đến trường. Một số người bắt đầu đi học từ 6 tuổi, liên tiếp đến mấy chục tuổi đạt được đủ loại bằng cấp nhưng có thể chưa bao giờ thực sự tự học. Hệ thống trường học, hệ thống sách vở, hệ thống bằng cấp là có sẵn, những người này chỉ việc đi theo. Họ hợp với hệ thống thì họ học nhiều mà thôi.
Khí cố gắng nhớ lại về thời điểm và hoàn cảnh dẫn đến việc lập chí tự học