Ở vùng đất Tây Nguyên/Chămpa có một hệ thống sông Sê (Xế) mà đều chảy vào sông Mê kông cùng một khu vực ở Thượng Campuchia
Các sông Sê (Xế) ở Việt Nam chảy sang Mêkông qua Lào và Campuchia đều có tên là Se (Xế).
Se (Xế) trong tiếng Nam Lào và nói theo tiếng Khmer là Tonle có nghĩa là sông chảy vào Mê Kông (phụ lưu của sông Mê Kông).
Các con sông này xếp theo thứ tự từ Nam lên Bắc như sau
– Sêrêpok (sang Campuchia ở Bản Đôn, Đaklak) —> Tonle Srêpok (Campuchia)
– Sê San (sang Campuchia ở biên Kon Tum/Gia Lai, nhà máy thuỷ điện Sê San 4) —> Tonle San
– Sê Kaman (sang Lào ở Kon Tum) —> Se Kaman (Lào) —> Se Kông (Lào) —> Tonle Kong (Campuchia)
– Sê Sap (sang Lào ở A Lưới, Huế) —> Se Kông (Lào) —> Tonle Kong (Campuchia) —> Mê Kông (Stung Treng, Campuchia)
– Sông Sêpôn : chạy biên giới tỉnh Quảng Tri – Lào, sang Lào ở cửa khẩu Lao Bảo —> Se Banghiang
– Sông Sê Băng Hiêng chảy sang Lào ở Đồn Biên phòng Cù Bai —> Mê Kông (Lào)
SÊRÊPOK
Sêrêpok là hợp lưu của hai con sông
– Krông Nô, sông Đực, nước Đục bắt nguồn từ nam Chư Yang Sin, chạy biên của Đaklak – Lâm Đồng, và Đaklak – Đaknông
– Krông Ana, sông Cái, nước trong là hợp lưu của nhiều sông nhỏ
– – Krông Búk,
– – Krông Pắc,
– – Krông Bông,
– – Krông Kmar,
Sau khi 2 con sông hợp lưu, sông Sêrêpok lại tách ra làm đôi một đoạn ngắn rồi hợp lại, mỗi bên dòng chảy có 1 thác
– Dray Nur là thác Hầm hay thác Vợ
– Dray Sáp là thác Khói hay thác Chồng
Các phụ lưu chính khác (trên lãnh thổ Việt Nam và Campuchia)
– Sông Ea H’leo: Hữu ngạn
– Sông Ia Drăng: Hữu ngạn.
– Sông Đăk Đăm (Prek Dak Dam) : Một phụ lưu quan trọng dài hơn 100km, chảy theo hướng Nam – Bắc và đóng vai trò là biên giới tự nhiên giữa Việt Nam và Campuchia.
Sông Sêrêpốk đi qua bản Đôn (nổi tiếng về voi) ở Đaklak sau đó chảy sang Campuchia,
Ở Campuchia với cái tên Tonle Srêpok, sông nhận thêm nước trước khi hợp lưu với sông Sêsan/Tonle San, sau đó cả hai hợp với sông Sêkông/Tonle Kong, vào sông Mekong.
Srêpok là con sông chứa đựng nhiều huyền sử, chảy qua nhiều ngọn núi thiêng, nhiều xóm làng đồng bào dân tộc tạo nên các vùng trồng lúa nổi tiếng
– Núi Chư Yang Sin
– Hồ Lak
– Bản Đôn
SÊ SAN
Sê San là hợp lưu của 2 con sông Krông B’Lah (phía Đông) và Krông Pô Kô (phía Tây)
– Krông B’Lah (Quảng Ngãi, Gia Lai) là hợp lưu nhiều con sông
– – Sông Đắc Snghé : Hồ thuỷ điện thượng Kontum trên
– – Sông Đak Pne : Bên tả ngạn đón nước từ hệ thống suối của Măng Đen/Kon Plong, nơi có 3 thác nằm trong sự tích 7 hồ 3 thác của Măng đen
– Krông Pô Kô (Kon Tum)
– – Krông Pô Kô (Kon Tum) là hợp của nhiều sông
– – – Sông Đak Psi (phía Đông) đổ từ Ngọc Linh với hàng loạt thuỷ điện Đak Psi
– – – Sông Đak Rô (phía Tây)
– – Krông Poko sau khi hợp nhát có thuỷ điện Plei Krông.
Sê San sau khi hợp lưu
– Hồ thuỷ điện Yaly
– Các đập thuỷ điện mang tên Sesan 1, 2, 3, 4
Sê San sau khi đi qua đập thuỷ điên Sesan 4 đi sang Campuchia với cái tên Tonle San
Sêsan có các nhảnh chảy từ Ngọc Linh (Kon Tum/Quảng Ngãi), Kon Ka Kinh, Kon Chư Răng (Măng Đen/Gia Lai) đều là các khối núi cao nên độ dốc lớn, có nhiều thác ghềnh, trở thành dòng sông bị chặn dòng nhiều nhất bởi Thuỷ điện trên toàn Tây Nguyên. Điều này khiến cho dòng nước bị cạn kiệt, nhiều đoạn biến thành sông chết và nhiều nguy cơ khác.
SÊ KÔNG
Sê Kông là hợp lưu của 2 con sông chảy ra từ dãy núi Trường Sơn khu vực biên giới Lào –Việt Nam.
– Sê Rôn : chảy từ Lào
– Sê Sáp : chảy từ A Lưới (Huế), ở A Lưới sông này tên là A Sáp, chảy qua vùng núi Lào nay là vườn quốc gia cùng tên
Sê Kong hợp lưu tại Lào và chảy trên đất lào ở vùng tên là Sekong
Tại Lào, Sê Kông tiếp nhận nước từ
– Se Kaman (hay Xê Kaman).
– – Đầu nguồn của Se Kaman là dòng Đăk P’Lô ở xã Đăk P’Lô huyện Đăk Glei tỉnh Kon Tum bên Việt Nam (Đak P’Lô chảy ở triền Đông khối núi Ngọc Linh sang hướng Bắc rẽ sang Lào ở Đak Boa.
Sê Kong chảy sang Campuchia, với tên là Tonle Kong, chảy hoàn toàn trong địa phận tỉnh Stung Treng.
Tonlé Kong nhận nước từ dòng Tonlé San (đã hợp lưu với Tonle Srêpok trước đó tại Stung Treng. Tonlé Kong sau đó đổ vào sông Mê Kông cách điểm hợp lưu khoảng 8 km.
Như vậy Tonle Kong là con sông nhận nước của tất cả các con sông Sê của nước Việt đổ sang Mêkông, để cuối cùng đến lớp nó mới chính thức nhập vào dòng chính của sông Mêkông.
Trật tự hợp lưu (gần dòng chính Mêkông) cũng đi theo đúng thứ tự từ Nam lên Bắc
– Tonle Srêpok hợp với Se San
– Tonle San hợp với Tonle Kong
– Tonle Kong hợp với dòng chính của sông MêKông
Điểm hợp lưu của ba con sông Kông, San, Srêpok này ở Stung Treng là một khu vực cực kỳ quan trọng của sông Mêkông.
Mê Kông trong tiếng Khmer có nghĩa là “Sông Mẹ” hoặc “Mẹ của sông”, “Mẹ nước”.
– Mé : Mẹ, Mẫu
– Kông/Kongkea : nghĩa là sông hoặc dòng chảy, gần giống với từ Krông, là sông trong cách nói của người Tây Nguyên
Tonle Kong đổ vào Mê Kông phải chăng là sông con đổ vào sông Mẹ ?
SÊ PÔN
Sê Pôn bắt nguồn ở Lào (Trường Sơn biên giới Việt Lào), chảy trong nước Lào, nhưng có một đoạn chảy ở biên giới Việt Lào (địa phận tỉnh Quảng Trị), đi vào Lào đổ vào sông Mêkông ở đoạn dưới Thakhek và trên Kaysone Phomvihane.
Sông Sê Pôn hợp lưu với Sê Băng Hiêng
SÊ BĂNG HIÊNG
Sê Băng Hiêng bắt nguồn từ phía Tây dãy núi Trường Sơn, ở địa phận xã Hướng Lập huyện Hướng Hóa tỉnh Quảng Trị, Việt Nam, chảy về phía tây qua biên giới Lào – Việt ở nơi đặt Đồn Biên phòng Cù Bai.
Sang địa phận tỉnh Savannakhet của Lào, lúc đầu chảy uốn lượn theo hướng Đông Bắc-Tây Nam. Tại thị trấn Sepon nó tiếp nhận hai phụ lưu là Xê Pôn chảy từ hướng đông nam đến, và Nam Kok chảy từ hướng tây bắc đến.
Tại muang Phine (Mường Phín) thì Se Banghiang tiếp nhận dòng Se Lanong chảy từ hướng đông đến. Se Lanong cũng bắt nguồn từ dãy Trường Sơn ở đoạn biên giới Lào – Việt, giáp với huyện A Lưới thành phố Huế, Việt Nam.
Sau đó sông chảy theo hướng tây, đến muang Songkhone thì tiếp nhận hai phụ lưu nữa là Se Champhone và Se Sang Noi.
Sông nhập vào sông Mekong ở gần thành phố Savannakhet.
Ghềnh Samateth trên Sê Bănghiêng là một điểm du lịch quan trọng ở tỉnh Savannakhet.
Nguồn của con sông này gần như cùng một nơi với nguồn của Xê Pôn ở biên giới Quảng Trị – Savannakhet, là nơi dãy Trường Sơn hạ thấp xuống.
