THÓC GẠO
—o—o—o—
Hôm nay đóng gói 4 bao gạo nếp mỗi bao 30kg, để gửi bán. May mắn cho học sinh mua đỡ cho luôn, chứ cơ bản mình chỉ biết dạy học, chả buôn bán cái gì cả. Đây là vụ lúa thứ 2 của mình. Gạo nếp vừa thu hoạch, là mình sát nguyên cám luôn, không giữ thóc ăn dần như vụ trước, nên rất dễ hỏng. Hơn nữa thóc tẻ vụ trước còn nhiều quá, sợ mọt từ thóc cũ sang gạo mới. Cho nên mình quyết định dồn sức ăn nốt gạo tẻ mà gửi bán gạo nếp mới thu hoạch đi.
Do mình đang trong giai đoạn thử nghiệm, nên muốn tự trồng và tự ăn trước, không đưa cho người nhà ăn, sợ mọi người không thoái mái, nên ba mẹ mình và gia đình chị gái mình vẫn mua gạo ngoài ăn. Nhưng thóc tẻ vụ trước còn chưa ăn hết đã sang vụ sau, hai vụ đều khá thuận lợi, thừa đủ ăn. Bán hết chỗ thóc nếp này, mình vẫn còn thừa gạo tẻ để ăn cho đến cuối mùa tới.
Việc thử nghiệm tiến triển với tốc độ vượt ngoài dự kiến của mình. Làm cái gì mà nó không tiến triển thì rất nản, nhưng mà nhiều lúc nó tiến triển, khiến mình phải chạy theo chóng cả mặt. Vụ gạo và vụ thiền đều y như vậy, bước vào một cái là guồng quay thời gian, guồng quay cuộc đời mình thay đổi hẳn. Mình cảm giác rằng nếu việc này tiến triển, nghĩa là mình sẽ cần đi tiếp đến cùng, mình cần phải trưởng thành hơn lên.
Trước mình để thóc, dự định ăn đến đâu sát đến đó, nhưng việc mang gạo đi sát gạo cũng rất vất vả, và thóc cũng vẫn bị mọt, dù mọt chậm hơn gạo thôi. Mình không dám sát nguyên cám nữa vì nhặt thóc lâu quá, nhưng mình không sàng riêng tấm nên cũng rất khó bảo quản gạo. Chỉ riêng công đoạn vận chuyển thóc, phơi thóc, mua thùng đựng thóc, bảo quản, xay sát, chống chuột, chống ẩm, chống mọt là đã vô cùng gian nan. Đúng là của một đồng công một nén, dù đã xác định trồng gạo sạch để tự ăn và để học hỏi mà mình cũng thấy vất vả quá.
Với mình, trải nghiệm tự cung tự cấp lúa gạo sạch không chỉ là vì miếng ăn, không chỉ là vì sức khoẻ, mà là một cam kết cuộc đời, mà mình đã cảm thấy từ rất lâu. Với mình với mình gạo là một cái gì đó rất nền tảng, rất cơ bản của sự sống, của văn hoá Việt, của tâm hồn Việt, mà chỉ có cách tự làm tự hiểu.
Cả ngày lăn lộn với thóc gạo, đêm mệt nhoài, chưa muốn ngủ, bồi hồi nhớ lại hành trình một năm đầu tiên thử nghiệm với việc tự cung tự cấp gạo sạch.
Cứ mỗi lần cảm giác không biết làm gì, thì dường như lại có bàn tay xoè ra giúp mình đi tiếp trên cam kết cuộc đời này. Cảm ơn tất cả.
ĐỦ NẮNG
Đầu tiên là thóc phải phơi đủ nắng trong vài ngày, nhiều nắng quá thì vỏ trấu và hạt gạo đều bị giòn, khi xát sẽ vỡ, mà thiếu nắng thì gạo chưa đủ chín, xát sẽ dính vỏ. Nhưng nếu đủ nắng nhưng lại bảo quản bị ẩm hoặc để thóc quá lâu thì lúc sát cũng lại bị dính vỏ trấu, phải xát kỹ hơn, mất hết cám.
Cuối vụ đông xuân trước mình thu hoạch lúa vào đợt nắng gay gắt, phơi lúa khá dễ, nhưng vẫn phải trải lúa rộng ra sân và phải đảo thóc, quá nắng nên cực kỳ mệt. Lúc khệ nệ mang từng bao thóc ra phơi, rồi lại cho thóc đã phơi xong vào bao vác về trong trời nắng gắt oải vô cùng, cảm giác cứ như là bị say nắng.
Riêng việc nhà mình cách hồ Gươm có vài km mà có cái sân nắng phơi được cả trăm kg lúa là đã xịn lắm rồi, nên thôi cố, tự học qua hết các công đoạn làm thóc gạo rồi tính tiếp.
Cần quái gì tập gym tăng cơ với cả ngâm cát sỏi nóng giảm béo, cũng chẳng cần chơi liệu pháp chiếu đèn làm da nâu cho có vẻ chất nghệ. Nghĩ lại, mấy cái trò tập tành đó siêu ảo, đều là để bắt chước hoặc hồi tưởng ký ức nông dân thôi mà. Cần gì phải trùm chăn xông hơi giải cảm thải độc hay tắm onsen, cứ làm nông dân. “Mồ hôi thánh thót như mưa ruộng cày”, mà mồ hôi cũng thánh thót như mưa sân phơi thóc.
Chó nhà mình và chó nhà hàng xóm thấy phơi lúa là sướng lắm, ra đó hẹn hò, vui chơi, quậy tung lên và còn đái đánh dấu chủ quyền luôn. Mèo cũng ra sân phơi lúa để nằm sưởi rồi ngẫm nghĩ chuyện trời đất, nhưng mèo không phá thóc lại còn bắt được chuột, chỉ tiếc là mèo không lại được với chuột và chó trong vụ đam mê thóc.
Mình nghĩ đến mấy cái lớp học cho trẻ tên là “Em tập làm nông dân” mà buồn cười, cha mẹ tập làm nông dân còn chả xong. Thời nay, đúng là cái gì cũng ảo kinh dị, đặc biệt là cái trò học hành, quan điểm cá nhân của mình là không cần học gì hết mà cứ làm luôn. Nếu làm 1 lần bỏ cuộc thì nó vẫn còn sâu sắc hơn là học.
TIẾP ĐẤT
Thứ hai là thóc phải tiếp đất, gạo lúc phơi trên có nắng, dưới có đất. Hình như có cả hai thứ ấy mới ra mùi thơm của thóc.
Lúc đảo thóc dùng chân đất là tiện nhất. Dân Pháp có một cái gọi là bí mật nghề làm rượu nho của các trang trại là phải dùng chân đất dẫm đạp lên nho tươi ủ trong các chậu gỗ. Không có công cụ nào có độ cong, độ mềm, độ linh hoạt bằng cái chân người cho vụ dẫm đạp này, để giúp nho nhuyễn ra mà hạt nho và vỏ quả nhỏ không bị vỡ vụ, xé rách. Đảo thóc bằng chân khi phơi cũng tương tự thế. Dùng cào được, dùng chổi cũng được, nhưng nông dân lởm như mình lấy đâu ra mấy thứ đó. Thế là dùng tay dùng chân cho nó nhanh. Chân yếu tay mềm, không được như chân cứng đá mềm, tay nuột nà búp sen vẫn khác xa máy móc nhiều các bác ạ.
Nhưng mà để tiện hơn cho việc thu gom thóc đỡ bị chó phá quá, mình vẫn mua bạt phơi thóc lên đó. Nông dân mà cái gì cũng mua như mình chắc tiền khóc cả 100k/kg luôn. Đấy lý thuyết và nghệ thuật nó đẹp lắm, mà thực tế phải ăn bớt nhiều thứ để sinh tồn mà.
BẢO QUẢN
Mình đã nhiều lần suy nghĩ về cái nhà của mình làm sao đón nắng mưa, gió bão, sấm sét, trăng sao, chim chóc ếch nhái. Cứ đi theo cây lúa, là tư dưng đón được hết mấy cái đó vào trong nhà, trong tay chân, da dẻ, tim gan, dạ dày. Mình không đón thì muôn loài cũng đón thay thôi.
Ngày chó quậy, đêm chuột phá tưng bừng cả nhà, rồi mèo chó chuột đuổi nhau, thóc rơi rụng cho gà ăn, gà gáy như sấm, chim sẻ lượn ra lượn vào cái sân ăn thóc. Giờ mới hiểu âm nhạc mùa gặt tưng bừng thế nào. Chuột, chó, mèo, gà, chim … thấy thóc gạo còn mừng hơn người ấy chứ, chúng yêu thóc gạo còn hơn người nhiều, yêu từ cánh đồng cho đến sân phơi, vào trong nhà, vào trong bao, trong thùng, vào trong nồi rồi tình yêu vẫn còn nóng hôi hổi.
Hai con mà yêu thóc gạo nhất là con chuột và con mọt. Chuột sa trĩnh gạo, mọt hạnh phúc ngậm tràn trong gạo. Trời ơi, nhà có thóc một cái là mọt bỏ lổm ngổm lên tận giường ngủ luôn. Để thóc xát dần thì đỡ mọt hơn nhưng vẫn có nhiều mọt.
Bảo quản thóc gạo tốt nhất trong các dạng thùng có chất đất hoặc trong các bồ có chất mộc thì gạo hô hấp được, không bị bế khí sẽ mất mùi thơm, mà mùi thơm của thóc gạo cũng chính là sinh khí của khóc gạo. Đó là điều mình hiểu. nhưng mình huy động nồi luộc bánh chưng và mua thùng nhựa đựng thóc. Bản chất là khi gạo được bảo quản ở sàn nhà kho hay sân có mái che tiếp đất, thì đất đã có cơ chế hút ẩm, nhưng làm như vậy thì lại sợ chuột phá mất. Có nuôi mèo nhưng vất vả lắm mới giữ được mèo, đợi lúc ổn định mèo thì chuột ăn sạch thóc rồi còn đâu, thế nên thùng kín cuối cùng là chân ái. Tiền thùng nhựa quá tiền thóc.
Nói chung đồ tươi sống lại chẳng có chất bảo quản gì là hỏng ngay. Kinh nghiệm người nông dân chỉ cho là cho tỏi vào các túi gạo. Okie thì cho nhưng mà….
Tóm lại bảo quản là câu chuyện dài kinh khủng, một cuộc đua maratông xem mình sẽ ăn nhanh hơn hay mọt ăn nhanh hơn.
XAY XÁT
Tìm chỗ xay xát gạo cách hồ Gươm vài km không dễ. Đèo bao gạo trên xe, đi vào hàng bán gạo hỏi họ có xát cho không, họ bảo không, nhưng họ chỉ chỗ cho, đến cái cổng làng abc, rồi đi vào xyx, hỏi lò mò thì tới.
Ở chỗ xay xát gạo có 3 loại máy
– Máy xay tách vỏ trấu
– Máy xát ra cám
– Máy sàng tách tấm khỏi hạt gạo
Đến mùa thu hoạch, nhà xay xát đông vui, bình thường thì họ chỉ mở chiều vì nhiều người để thóc, ăn đến đâu xát đến đó như mình, nên là hàng xay xát làm việc quanh năm.
Sau khi xay xát qua ba cái máy này lần lượt cho ra
– Trấu hay hoàng tử
– Tấm
– Cám
– Gạo
Tóm lại, thóc phải phơi ở sân nắng, bảo quản thổ mộc, xay bỏ vỏ trấu, rồi mới xát trắng để ra gạo, rồi phải dần sàng và sảy thì mới sạch các loại đầu mày trấu, sau đó lại phải tấm ra khỏi gạo hạt, thì mới vào thùng bảo quản được, sau đó phải vo thì mới nấu cơm.
LÀM SAO CHO EM GẶP HOÀNG TỬ ?
Trấu dùng để ủ chuồng gà, bón đất hay đun bếp. Hoá ra cung điện của hoàng tử là như vậy. Cứ tưởng Tấm cưới hoàng tử làm hoàng hậu là đi đâu, hoá ra chỉ là đi vào nồi, vào chuồng gà hoặc đi vào đất thôi.
Thực ra, đọc từ Tấm Cám sang Kiều thì hiểu ra ngay rằng Hoàng tử là đối xứng của Hội Chủ. Khi Tấm cưới hoàng tử nghĩa về được với cái gốc Hội chủ của mình, mà muốn như vậy phải đi qua đoạn trường. Truyện Kiều hay truyện Tấm Cám chỉ mô tả cái đoạn trường để gặp hoàng tử Kim Trọng và Hội chủ mà thôi.
Mình đã đem cả Kiều và Tấm Cám vào lớp lý thuyết và thực hành, rồi tự đi làm nông dân cũng chỉ mong gặp Hoàng Tử và Hội Chủ thôi đó. Đến năm 2026, là năm chuyển vận Hội chủ mà mình mới lao đầu vào vụ thóc gạo này cùng lúc với việc dạy khoá Kiều là vì thế.
CUỘC CHIẾN GIỮ GÌN CÔ TẤM
Cô Tấm dưỡng mọt và làm chuyển hoá gạo, không tách cô ấy ra là bảo quản gạo rất khó, hơn nữa lúc vo gạo nấu cơm thì Tấm lọt xuống chậu hết, lại đem cho gà.
Nhưng với ám ảnh nguyên vẹn, mình quyết không sàng, để Tấm chung với Cám và Gạo. Ối trời đủ moi gian truân về bảo quản và nấu nướng xuất hiện trong cuộc phưu lưu giữ cô Tấm ở lại.
Tấm không bao giờ chết chỉ đi chuyển từ trạng thái này sang trạng thái khác. Tấm chuyển gạo từ tình trạng này sang tình trạng kia với tốc độ thần sầu. Theo định luật bảo toàn năng lượng thì năng lượng không mất đi trên toàn bộ sân vườn nhà đất truyền thống nhưng trong nồi cơm của cái nhà hiện đại chật hẹp thì năng lượng đi cùng sự chuyển hoá của Tấm mất sạch.
Giờ đọc chuyện Tấm Cám suy nghĩ về cô Tấm phức tạp hơn hẳn. Trước kia mình cứ đồng hoá Tấm với hạt gạo thành phẩm, bị vỡ vụn. Đọc Tấm Cám lại còn ảo tưởng mình là Tấm nữa chứ. Thôi giờ xin chừa. Tấm là Tấm, Cám là Cám, Trấu là Trấu, Gạo là Gạo, Thóc là Thóc, Lúa là Lúa, Mạ là Mạ, Cơm là Cơm. Đừng bao giờ đồng hoá Tấm với Gạo vụn nhé.
CÁM QUYẾT TỬ CHO HẠT GẠO QUYẾT SINH
Gạo đem vào xát bao đau đớn
Gạo xát xong rồi trắng tựa bông
Các cụ bảo “có mà ăn cám” còn mình giờ chỉ mong ăn cám. Chả thế mà ngoài thị trường gạo cứ trắng toát mà thực ra là trắng bệnh, suy dinh dưỡng nặng. Nhà thơ viết hay nhưng gạo trắng tựa bông là gạo mất sạch cám, mà có cám thì mới có dinh dưỡng, có rượu, có men tình, có nồng say nhé, chứ gạo trắng bệch ra chả làm được gì. Tóm lại, để gạo nguyên cám nhé.
Cuộc chiến giữ cô Cám khốn khổ lắm, đổi qua bao nhiêu kỹ thuật xát để mong có được hạt gạo nguyên cám, vì nguyên cám nghĩa là sẽ nguyên tấm và hạt gạo được trọn vẹn nhất luôn.
Bên xay xát bảo là phải sàng, dần, sẩy, mà cái đó, máy móc không làm thay được, không có công cụ, không phải nông dân là khó sàng dần sẩy lắm,
Với suy nghĩ đã tự trồng lúa mà ăn gạo xát trắng thì vứt nên bước vào cuộc chiến kinh dị này, thương tật đầy mình luôn. Muốn có gạo nguyên cám là phải sàng sẩy hoặc nhặt thóc chết luôn.
Mình làm mình biết cám quý thế nào, làm khó thế nào, bảo quản khổ thế nào. Kết quả là đến vụ lúa hè thu, mình đã tỉnh ngộ là phải xát nguyên cám ngay từ vùng trồng lúa chứ mang thóc về giữa trung tâm Hà Nội làm vụ đó là thua.
GẠO Ở ĐÂU TRONG TRUYỆN TẤM CÁM ?
Trong truyện Tấm Cám, từ lúc cô Tấm trở thành quả thị đến đoạn Cám quyết định đi gội đầu, là lúc làm ra hạt gạo đó.
Mình là người chủ trương bảo vệ chữ Thị trong tên của các bạn nữ lắm đó, như là bảo vệ dòng máu thị tộc, hồng bàng thị, mà đọc đến đoạn quả thị trong truyện Tấm Cám là đầu óc nó cũng biêng biêng luôn, không biết trong công đoạn làm lúa gạo, cái cây thị này là cái quái gì. Đoạn Cám chết lại còn khó hiểu hơn nữa.
Nông dân đọc Tấm Cám còn chưa hiểu, cô giáo chẳng có tý kinh nghiệm sống nào càng chẳng hiểu, cho nên các cháu học sinh chỉ có cách bay lên giời mà hiểu.
Tóm lại là để Cám xuất hiện, hạt gạo phải còn mất cám, Cám chết là hạt gạo còn nguyên cám. Sau khi Cám chết, thì Tấm mới xuất hiện, hạt gạo phải vun vỡ sâu vào bên trong nhân. Cám chết thì Tấm, Cám mới ẩn được hết vào trong hạt gạo. Nghĩa là gạo đích thực là hạt gạo phải có cả Cám chết và Tấm chưa ra đời nhé. Cho nên kết thúc truyện, Cám nhất định phải chết, không được sểnh một cái là tách ra khỏi cái nhân.
Cái nước gội đầu của Cám ở cuối chuyện khi Cám theo lời Tấm đi gội đầu và chết cứ tạm coi là nước vo gạo, nước cám, vì gạo còn nhiều cám thì cái nước vo gạo nó đục lắm, lại đem đi tưới cây, cây mọc như thổi. Nhưng cái nước cơm lại là nước tấm nhé.
LÚA LÀ MẪU, TRỒNG LÚA LÀ ĐI HỌC MẪU GIÁO
Một trong những cái được nhất trong vụ thử nghiệm đủ các loại xay xát và trải nghiệm đủ Thóc, Trấu, Tấm, Cám và Gạo là cuối cùng mình hiểu được truyện Tấm Cám và truyện Kiều hơn nhiều.
Mình cũng hiểu cái năng lực chuyển hoá siêu phức tạp của Tấm gọi là liễu hạnh hoặc kiều hạnh, chứ không phải là đức hạnh hay đạo hạnh đâu. Không hiểu mấy cái này, là không hiểu lên đồng của đạo Mẫu là gì đâu.
Khoá học 1 năm làm nông dân, sống trong truyện Tấm Cám của mình tạm coi là tốt nghiệp cấp mẫu giáo sau 2 vụ đông xuân và hè thu. Xin cảm ơn bao nhiêu bàn tay chìa ra cứu mình vật vã đi đến hôm nay.
Trong mơ mình thấy mình lên bàn thiết kế cuộc đời, đánh dấu Mễ (chính là dấu hoa thị) vào hạng mục Lúa. Thở phào. Thế là 2026 cũng tốt nghiệp cấp bú tý mẹ của lớp Mẫu giáo, khó hơn Khổng giáo, Phật giáo và Đạo giáo nhiều.