Thuý Vân dường như là một nhân vật phụ bên cạnh Thuý Kiều, không nổi bật bằng hai nữ phụ khác, là Đạm Tiên và Giác Duyên.
Trong truyện Kiều, Thuý Vân xuất hiện ở các đoạn sau
– phần giới thiệu gia đình viên ngoại ở đầu truyện Kiều,
– sự kiện đi chơi Thanh Minh,
– sự kiện Kiều trao duyên với Kim Trọng cho Thuý Vân
– sự kiện Thuý Vân nối lại duyên lại cho Kiều.
Trong tất cả các sự kiện này, Thuý Vân đều ở trạng thái thụ động, chấp thuận theo Kiều, dù có thể không hoàn toàn đồng ý.
Thuý Vân chỉ hiện lên với chính kiến rõ ràng nhất khi lên tiếng về việc Kim Trọng và Kiều nên quay lại với nhau. Theo Thuý Vân, vị trí của mình bên cạnh Kim Trọng thực ra là vị trí của Kiều mà cô đang đứng thay mà thôi, cô không nói cô sẽ rút lui khỏi vị trí này, cô đơn giản chỉ nói rằng Kiều nên đứng về đúng vị trí đã, đang và vẫn luôn là của mình. Thuý Vân là vậy, lúc nào cũng rất an tĩnh và khuôn khổ.
Kim Trọng chính là điểm chung lớn nhất giữa Thuý Vân và Thuý Kiều. Thuý Vân và Thuý Kiều không chỉ là một cặp chị em gái, mà còn là một đôi lưỡng nghi : Thuý Vân an ổn và tập trung bao nhiều, thì Thuý Kiều hướng ngoại và biến động bấy nhiêu. Xét trên một khía cạnh khác, Thuý Vân chính là một khía cạnh khác của Kiều và cả hai đối xứng với Kim Trọng. Đó là lý do truyện Kiều còn có tên là Kim Vân Kiều truyện.
Trong cổ tích và huyền sử, có những cặp đôi lưỡng nghi nữ nổi tiếng, ví dụ Tấm Cám và Trưng Trắc Trưng Nhị. Trưng Trắc và Trưng Nhị được gọi chung là Hai Bà Trưng dù chúng ta hầu như không biết Trưng Nhị làm gì. Cổ tích Tấm Cám không thể được gọi là cuộc đời cô Tấm, bởi vì mạch chính của truyện là quan hệ của Tấm và Cám, và hoàng tử chỉ là một yếu tố khiến cho tương tác Tấm Cám trở nên mạnh mẽ mà thôi. Tuy nhiên, mạch chính trong truyện Kiều dường như lại là tình yêu, cảm xúc và các tương tác của Thuý Kiều, trong đó đặc biệt là mối tình với Kim Trọng. Nhưng khi Kim Trọng xuất hiện bên cạnh Kiều trong tên truyện, thì Thuý Vân xuất hiên theo, bởi vì cả hai người ấy đều là một nửa của Kiều.
—o—o—o—
ĐẦU LÒNG HAI Ả TỐ NGA
Thuý Vân dường như là một nhân vật phụ bên cạnh Thuý Kiều, không nổi bật bằng hai nữ phụ khác, là Đạm Tiên và Giác Duyên.
Trong truyện Kiều, Thuý Vân xuất hiện ở các đoạn sau
– phần giới thiệu gia đình viên ngoại ở đầu truyện Kiều,
– sự kiện đi chơi Thanh Minh,
– sự kiện Kiều trao duyên với Kim Trọng cho Thuý Vân
– sự kiện Thuý Vân nối lại duyên lại cho Kiều.
Trong tất cả các sự kiện này, Thuý Vân đều ở trạng thái thụ động, chấp thuận theo Kiều, dù có thể không hoàn toàn đồng ý. Thuý Vân hiện lên với chính kiến rõ ràng nhất khi lên tiếng về việc Kim Trọng và Kiều nên quay lại với nhau. Theo Thuý Vân, vị trí của mình bên cạnh Kim Trọng thực ra là vị trí của Kiều mà cô đang đứng thay mà thôi, cô không nói cô sẽ rút lui khỏi vị trí này, cô đơn giản chỉ nói rằng Kiều nên đứng về đúng vị trí đã, đang và vẫn luôn là của mình. Thuý Vân là vậy, lúc nào cũng rất an tĩnh.
Kim Trọng chính là điểm chung lớn nhất giữa Thuý Vân và Thuý Kiều. Xét trên một khía cạnh khác, Thuý Vân chính là một khía cạnh khác của Kiều, và cả hai đối xứng với Kim Trọng. Đó là lý do truyện Kiều còn có tên là Kim Vân Kiều truyện.
Thuý Vân và Thuý Kiều không chỉ là một cặp chị em gái, cũng là một đôi lưỡng nghi : Thuý Vân an ổn và thu mình bao nhiều, thì Thuý Kiều hướng ngoại và linh động bấy nhiêu. Trong cổ tích và huyền sử, có những cặp đôi lưỡng nghi nữ nổi tiếng khác là Tấm Cám và Trưng Trắc Trưng Nhị. Trưng Trắc và Trưng Nhị được gọi chung là Hai Bà Trưng dù chúng ta hầu như không biết Trưng Nhị làm gì.
Cổ tích Tấm Cám không thể được gọi là cuộc đời cô Tấm hay cô Tấm và hoàng tử, bởi vì mạch chính của truyện là Tấm Cám, và hoàng tử chỉ là một yếu tố khiến cho tương tác này trở nên mạnh mẽ mà thôi. Tuy nhiên, mạch chính trong truyện Kiều dường như lại là tình yêu, cảm xúc và các tương tác của Thuý Kiều, trong đó đặc biệt là mối tình với Kim Trọng. Nhưng khi Kim Trong xuất hiện bên cạnh Kiều trong tên truyện, thì Thuý Vân xuất hiên theo, bởi vì cả hai người ấy đều là một nửa của Kiều.
Thuý Kiều và Thuý Vân là hai chi em đầu lòng của nhà họ Vương, dưới hai cô là em trai út Vương Quan.
Rằng: Năm Gia Tĩnh triều Minh,
Bốn phương phẳng lặng, hai kinh vững vàng.
Có nhà viên ngoại họ Vương,
Gia tư nghĩ cũng thường thường bậc trung,
Một trai con thứ rốt lòng,
Vương Quan là chữ, nối dòng nho gia.
Đầu lòng hai ả tố nga,
Thuý Kiều là chị, em là Thuý Vân.
Thuý Vân và Thuý Kiều được gọi là hai ả tố nga. “Tố nga” là người tố nữ đẹp, với tố là yếu tố cơ bản đất nước khí lửa. Bộ tố nữ có 4 cô gái ứng với bốn yếu tố cơ bản đất nước khí lửa. Nhà Vương Quan sinh được hai cô tố nữ là Thuỷ Vân và Thuý Kiểu, ứng với chữ “nga” và chữ “kiều”, còn hai cô tố nữ nữa sẽ xuất hiện ở phần sau của chuyện là “Đạm Tiên” và “Giác Duyên”.
Mai cốt cách, tuyết tinh thần.
Mỗi người một vẻ, mười phân vẹn mười.
– “Mai cốt cách” : Mai cốt cách là cốt cách như mai, hoa mai, ban mai, ngày hoặc sao mai. Mai là ban mai trong lành, mai là trạng thái đầu ngày mới của sao Kim, mai là vận hành thời gian hướng về ngày mai, mai là một loại hoa tươi sáng, thường gắn với mùa xuân và năm mới.
– “Tuyết tinh thần” : Tuyết là nước ở trạng thái tinh thể, trạng thái rắn, có tính kim, bông tuyết là hoa của nước. Tuyết với nước dịch giống như cát với đất, là chất rắn những vẫn mềm mại, nhẹ nhàng, vận hành hanh thông.
Thuý Vân và Thuý Kiều là bộ đôi tính kim thuỷ, còn Đạm Tiên và Giác Duyên là bộ đôi mộc thuỷ.
Vân xem trang trọng khác vời,
Khuôn lưng đầy đặn, nét ngài nở nang.
Hoa cười ngọc thốt đoan trang,
Mây thua nước tóc, tuyết nhường màu da.
Thuý Vân có nét khôn khổ và cấu trúc hạt rõ, cho nên cuộc đời ít khi có sự thay đổi lớn, cho nên hoặc là an ổn hoặc là sa lầy, ít khi có sự xê dịch, bùng nổ hay phá cách.
Kiều càng sắc sảo mặn mà,
So bề tài sắc lại là phần hơn.
Làn thu thuỷ, nét xuân sơn,
Hoa ghen thua thắm, liễu hờn kém xanh.
Một hai nghiêng nước, nghiêng thành,
Sắc đành đòi một, tài đành hoạ hai.
Thuý Kiều ngược lại, nét của Kiều là nét đa dạng, biến hoá, cảm xúc và tương tác liên tục có sự thay đổi. Kiều có thể nói mạnh về âm còn Vân mạnh về hình. Kiều mạnh về vận hành, Vân mạnh về cấu trúc. Kiều biến động và Vân an định.
Thông minh vốn sẵn tính trời,
Pha nghề thi hoạ, đủ mùi ca ngâm.
Cung, thương làu bậc ngũ âm,
Nghề riêng ăn đứt Hồ cầm một trương.
Khúc nhà tay lựa nên chương,
Một thiên Bạc mệnh lại càng não nhân.
Điều đặc biệt về âm của Kiều là tiếng đàn của Kiều nghe buồn, có sắc kim bạc, Bạc mệnh. Khúc đàn ấy như nói trước về số phận long đong trong Đoạn trường tân thanh của Kiều, mà Kiều dường như cũng luôn linh cảm được số phận ấy của mình.
Phong lưu rất mực hồng quần,
Xuân xanh xấp xỉ tới tuần cập kê.
Êm đềm trướng rủ màn che,
Tường đông ong bướm đi về mặc ai.
Hai chị em sống phong lưu, ở tuổi cập kê, vẫn chưa yêu ai cũng chưa được gia đình đình ước với ai, cho đến Tết Thanh Minh, khi cuộc đời họ rẽ sang hai hướng.
—o—o—o—
THUÝ VÂN & THUÝ KIỀU Ở MỘ ĐẠM TIÊN
Sự khác biệt giữa Thuý Vân và Thuý Kiều thể hiện rõ nét trong Tết Thanh Minh khi ba chi em gặp nấm mồ Đạm Tiên.
Tà tà bóng ngả về tây,
Chị em thơ thẩn dan tay ra về.
Bước lần theo ngọn tiểu khê,
Lần xem phong cảnh có bề thanh thanh.
Nao nao dòng nước uốn quanh,
Dịp cầu nho nhỏ cuối ghềnh bắc ngang.
Sè sè nấm đất bên đàng,
Dàu dàu ngọn cỏ nửa vàng, nửa xanh,
Trong khi, Thuý Kiều thắc mắc về nấm mồ vô chủ và Vương Quan kể cho Kiều về cuộc đời Đạm Tiên và lý do nấm mồ này nằm một mình ở đây, Thuý Vân chỉ lẳng lặng lắng nghe. Thuý Vân là như vậy, lúc nào cũng an tĩnh và tập trung, vào khuôn khổ có sẵn và các việc cần làm. Nếu con đường này chỉ có Thuý Vân đi thì có lẽ nàng ấy đã đi thẳng về đến nhà rồi.
Rằng: “Sao trong tiết thanh minh,
Mà đây hương khói vắng tanh thế mà?”
Vương Quan mới dẫn gần xa:
“Đạm Tiên nàng ấy xưa là ca nhi.
Nổi danh tài sắc một thì,
Xôn xao ngoài cửa, hiếm gì yến anh.
Phận hồng nhan có mong manh,
Nửa chừng xuân, thoắt gãy cành thiên hương.
Có người khách ở viễn phương,
Xa nghe cũng nức tiếng nàng tìm chơi.
Thuyền tình vừa ghé đến nơi,
Thì đà trâm gãy, bình rơi bao giờ!
Buồng không lạnh ngắt như tờ,
Dấu xe ngựa đã rêu lờ mờ xanh.
Khóc than khôn xiết sự tình,
Khéo vô duyên bấy là mình với ta.
Đã không duyên trước chăng mà,
Thì chi chút ước gọi là duyên sau.
Sắm sanh nếp tử, xe châu,
Vùi nông một nấm, mặc dầu cỏ hoa.
Trải bao thỏ lặn, ác tà,
Ấy mồ vô chủ, ai mà viếng thăm!”
Tuy nhiên, khi Kiều sau khi dừng lại ở mộ khấn khứa, lại còn đề thơ lên cây, rồi càng ngày càng chim đắm đến mức mê mẩn tâm thần khóc lóc, thì Thuý Vân đã lên tiếng “Chị cũng nực cười, khéo dư nước mắt khóc người đời xưa!”
Lầm rầm khấn khứa nhỏ to,
Sụp ngồi, đặt cỏ trước mồ, bước ra.
Một vùng cỏ áy bóng tà,
Gió hiu hiu thổi một và bông lau.
Rút trâm sẵn giắt mái đầu,
Vạch da cây, vịnh bốn câu ba vần.
Lại càng mê mẩn tâm thần,
Lại càng đứng lặng tần ngần chẳng ra.
Lại càng ủ dột nét hoa,
Sầu tuôn đứt nối, châu sa vắn dài!
Vân rằng: “Chị cũng nực cười,
Khéo dư nước mắt khóc người đời xưa!”
Với Thuý Vân, Đạm Tiên chỉ là một người xa lạ, không cùng một hiện thực, không cùng một thế giới với mình, cả lúc sống và cả bây giờ khi đã chết.
Rằng: “Hồng nhan tự nghìn xưa,
Cái điều bạc mệnh có chừa ai đâu.
Nỗi niềm tưởng đến mà đau,
Thấy người nằm đó, biết sau thế nào?”
Trong khi Thuý Vân tập trung vào hiện tại, hiện thực của chính mình và các quan hệ được định hình trong các khuôn khổ rõ ràng, thì Kiều hết đắm chìm vào quá khứ bi thương của Đạm Tiên lại bay về mộng tưởng tương lai chưa biết thế nào của mình.
Với Thuý Vân, Đạm Tiên là một kẻ xa lạ, sống ngoài khuôn khổ và chuẩn mực. Kiều lại quan tâm đến Đạm Tiên như một người phụ nữ tiêu biểu, cái Kiều quan tâm và trăn trở là thân phận con người, thân phận người phụ nữ.
Quan rằng: “Chị nói hay sao,
Mỗi lời là một vận vào khó nghe!
Ở đây âm khí nặng nề,
Bóng chiều đã ngả, dặm về còn xa.”
Tuy nhiên, khi Kiều đưa ra ý kiến của mình, thì Thuý Vân chẳng phản đối, kiểu như em nói vậy thôi, đời chị thì chị sống theo ý chị, người phản đối trạng thái dính mắc thái quá của Kiều ở mộ Đạm Tiên là Vương Quan.
Kiều rằng: “Những đấng tài hoa,
Thác là thể phách, còn là tinh anh.
Dễ hay tình lại gặp tình,
Chờ xem, ắt thấy hiển linh bây giờ.”
Kiều vẫn đắm chìm lắm trong các mộng tưởng và cảm xúc với Đạm Tiên lắm, lời nói của Vương Quan và Thuý Vân chẳng có ý nghĩa gì với Kiều.
Một lời nói chửa kịp thưa,
Phút đâu trận gió cuốn cờ đến ngay,
Ào ào đổ lộc, rung cây,
Ở trong dường có hương bay ít nhiều.
Đè chừng ngọn gió lần theo,
Dấu giày từng bước in rêu rành rành.
Kiều khẳng định rằng tinh anh của Đạm Tiên vẫn còn, bởi vì Kiều thực sự cảm nhận được điều đó và quả thực Đạm Tiên đã “hiển linh”.
Mặt nhìn ai nấy đều kinh,
Nàng rằng: “Này thực tinh thành chẳng xa.
Hữu tình ta lại gặp ta,
Chớ nề u hiển, mới là chị em.”
Đã lòng hiển hiện cho xem,
Tạ lòng, nàng lại nối thêm vài lời.
Lòng thơ lai láng bồi hồi,
Gốc cây, lại vạch một bài cổ thi.
Lúc này thì Đạm Tiên đã trở thành chi em với Kiều, chả khác gì Thuý Vân và Vương Quan cả. Thuý Vân như mọi khi vẫn rất kiên nhẫn và tự tìm được sự bình an trong chính mình với trạng thái lên đồng này của Thuý Kiều.
—o—o—o—
HAI KIỀU GẶP KIM TRỌNG
Đây là đoạn duy nhất trong truyện Kiều, mà Thuý Vân và Thuý Kiều, hai chị em ngược nhau, được mô tả như là một người, có thể bởi vì Kim Trọng chính là điểm chung lớn nhất của hai chị em, sau điểm chung là cha mẹ và Vương Quan.
Dùng dằng nửa ở nửa về,
Nhạc vàng đâu đã tiếng nghe gần gần.
Trông chừng thấy một văn nhân,
Lỏng buông tay khấu, bước lần dặm băng.
Đề huề lưng túi gió trăng,
Sau chân theo một vài thằng con con.
Tuyết in sắc ngựa câu dòn,
Cỏ pha mùi áo nhuộm non da trời.
Nẻo xa mới tỏ mặt người,
Khách đà xuống ngựa, tới nơi tự tình.
Hài văn lần bước dặm xanh,
Một vùng như thể cây quỳnh, cành giao.
Khi Kim Trong xuất hiện, Thuý Vân bỗng chốc cũng tên là Kiều và Thuý Vân Thuý Kiều trở thành hai kiều, còn Thuý Vẫn bốc rút lại những trạng thái biểu đạt và bốc đồng từ việc này sang việc khác của mình, để thu mình lại và tập trung duy nhất vào Kim Trọng y như Thuý Vân.
Chàng Vương quen mặt ra chào,
Hai Kiều e lệ nép vào dưới hoa.
Nguyên người quanh quất đâu xa,
Họ Kim tên Trọng vốn nhà trâm anh.
Nền phú hậu, bậc tài danh,
Văn chương nết đất, thông minh tính trời.
Phong tư tài mạo tuyệt vời,
Vào trong phong nhã, ra ngoài hào hoa.
Chung quanh vẫn đất nước nhà,
Với Vương Quan, trước vẫn là đồng thân.
Đoạn này không nói rõ là tình yêu từ cái nhìn của Kim Trong là dành cho Thuý Kiều hay Thuý Vân, bởi vì “Xuân lan, thu cúc, mặn mà cả hai.” Đến những đoạn sau thì mới rõ tình cảm của Kim Trọng là dành cho Kiều, mặc dù Kim Trọng không tiếp xúc nào cụ thể với Kiều và Vân Kiều ứng xử y như nhau.
Vẫn nghe thơm nức hương lân,
Một nền Đồng Tước khoá xuân hai Kiều.
Nước non cách mấy buồng thêu,
Những là trộm dấu, thầm yêu chốc mòng.
May thay giải cấu tương phùng,
Gặp tuần đố lá thoả lòng tìm hoa.
Bóng hồng nhác thấy nẻo xa,
Xuân lan, thu cúc, mặn mà cả hai.
Về phần hai Kiều, cũng chẳng rõ nàng nào “tình trong như đã, mặt ngoài còn e”.
Người quốc sắc, kẻ thiên tài,
Tình trong như đã, mặt ngoài còn e.
Chập chờn cơn tỉnh, cơn mê,
Rốn ngồi chẳng tiện, dứt về chỉn khôn.
Bóng tà như giục cơn buồn,
Khách đà lên ngựa, người còn ghé theo.
Dưới dòng nước chảy trong veo,
Bên cầu tơ liễu bóng chiều thướt tha.
Đến cuối truyện, chúng ta vẫn không thể biết được liệu Thuý Vân cũng yêu Kim Trọng ngay từ buổi gặp gỡ đầu tiên này không và Thuý Vân đến với Kim Trọng vừa vì sự uỷ thác của chị, sự vun vào của cha mẹ, và cả vì tình cảm riêng của mình, mà không bao giờ được nói ra như người chị.