VÀM LÀ GÌ ?

Vàm là cửa sông, xuất phát từ tiếng Khmer péam.

Theo Tự điển Việt Nam của Lê Văn Đức và Lê Ngọc Trụ, “Vàm: ngã ba sông rạch, nơi một con rạch giáp với sông hay một con sông nhỏ giáp với sông lớn”, nói cách khác cửa sông này không thông ra biển mà thông ra một con sông khác, nghĩa là con sông tên vàm là một phụ lưu của con sông mà nó đổ vào.

Nói không nhắm vàm : Nói lan man không có mục đích, không đạt kết quả gì

Nói không ra vàm

Chịu oan mang tiếng bán vàm

Bán vàm tôi bán điếm đàng tôi không

Hò rao từ ngọn chí vàm

Ai mà đối đặng, kết làm đệ huynh

Nếm muỗng đường om, mùi thơm vị ngọt

Qua thương nhớ bậu thức trót canh gà

Phận bậu như hạt mưa sa,

Phận qua như gió thổi tuốt ra vàm ngoài

Anh ở ngoài vàm, anh có lòng mong đợi

Em ở trong ngọn, em có dạ đợi trông

Dương gian, âm phủ cũng cộng đồng

Sống sao thác vậy, anh vẫn giữ một lòng với em

CÁC CON SÔNG VÀM

Vì Vàm là từ gốc Khơ me, nên các con sông, con rạch Vàm thường có tên gốc tiếng Khơ me, và tập trung ở vùng Nam Bộ.

Các con sông Vàm

– Sông Vàm Cỏ (đổ ra sông Xoài Rạp) : Sông Vàm Cỏ là sông nhỏ, giáp sông Soài Rạp. Do hai bên bờ mọc nhiều cỏ, gọi là Vàm Cỏ. Các tài liệu của Pháp gọi sông Vàm Cỏ là “Vaïco” bắt nguồn từ tiếng Khmer “piăm vaïco”, nghĩa là “vàm lùa bò”. Người Việt đọc chệch thành Vàm Cỏ. Cách giải thích thứ 2 được nhiều người tán đồng, vì hai chi lưu Vàm Cỏ Đông và Vàm Cỏ Tây đều bắt nguồn từ Campuchia. Hơn nữa, một số tài liệu xưa ghi nhận rằng vùng này ngày trước có nhiều trâu bò đi thành từng đàn, theo đường cố định, lâu ngày trở thành cái láng, con rạch, thậm chí con sông.

– – – Vàm Cỏ Đông

– – – Vàm Cỏ Tây

– Sông Vàm Nao : Vàm Nao Tên một con sông tại tỉnh An Giang, nối sông Tiền với sông Hậu. Theo học giả Vương Hồng Sển, sông này “đứng làm ranh giới giữa Long Xuyên và Châu Đốc, chảy dọc theo làng Hòa Hảo… Vì nước chảy như cắt, sóng to, xoáy tròn khu ốc, nên gọi là Hồi Oa, nôm gọi là Vàm Nao, do tiếng Cơ Me (Khmer) là ‘pãm pênk nàv’.”

– Sông Vàm Thuật, đổ ra sông Sài Gòn, còn gọi là sông Bến Cát

– Sông Vạm Tuần : Vàm Tuần yên chữ là Đại Tuần Giang, một con sông thuộc tỉnh Tiền Giang. Theo Gia Định Thành Thông Chí:

[Đại Tuần Giang] (Xưa có Tuần ty ở đấy, tục gọi là Tuần cái, nay đã dời bỏ). Sông này cách phía bắc trấn hơn 9 dặm, phía nam thông đến trước trấn, phía tây thông với Sa Đéc, phía đông chảy xuống hai cửa biển Ngao Châu và Ba Lai. Dọc sông có cây bần rậm tốt, sóng vàng lấp lánh, rộng 9 dặm, sâu 28 tầm. Bờ phía bắc là địa giới trấn Định Tường. Sông Thi Hàn là đường trạm sông đi ngang qua để tiếp xúc các nơi khác.

– Vàm Tháp : Tên một con rạch chảy qua địa phận huyện Gò Công Đông, tỉnh Tiền Giang.

– Sông Vàm Tấn : Vàm Tấn Còn gọi là Vàm Đại Ngãi, tên cũ của thị trấn Đại Ngãi thuộc huyện Long Phú, tỉnh Sóc Trăng. Từ trước khoảng năm 1858, đây là nơi triều đình nhà Nguyễn đặt làm trạm quân cảng vừa trấn thủ về mặt quân sự, vừa là nơi thu thuế của các tàu buôn. Có ý kiến cho rằng tên gọi Vàm Tấn bắt nguồn từ chữ Khmer là “Peám Senn” (Peám: Vàm, Senn: Tấn). Theo một tư liệu khác, Vàm Tấn có thể bắt nguồn từ chữ Peam Mé Sên, tên một công chúa của vương quốc Lào, cùng chị là Mé Chanh từng sinh sống ở đất này. Người dân địa phương vì tôn kính nên lấy tên Mé Sên đặt cho vùng này. Mé Chanh cũng được Việt hóa thành Mỹ Thanh, tên một cửa sông lớn của con sông Cổ Cò ngày nay.

– Sông Vàm Xáng : ..Vàm Xáng một địa danh thuộc Cần Thơ, nơi dòng kênh Xáng Xà No đổ ra sông Cần Thơ (vàm có nghĩa là “cửa sông”). Tại đây có vườn cây trái Vàm Xáng, một địa điểm tham quan khá nổi tiếng trong vùng. Xáng là tàu, thuyền lớn (phương ngữ Nam Bộ). Từ này cũng như từ xà lan có gốc từ tiếng Pháp chaland, một loại tàu có khoang chứa rộng thường dùng để chở hàng hóa nặng như vật liệu xây dựng, máy móc.

– Sông Vàm Bao Ngược : Vàm Bao Ngược Tên cửa sông tiếp giáp giữa sông Vàm Cỏ và sông Soài Rạp, thuộc địa phận huyện Gò Công, tỉnh Tiền Giang. Lòng sông ở đây sâu, nước chảy mạnh, thường có sóng to gió lớn, nên trước đây thường xảy ra tai nạn đắm thuyền.

– Sông Vàm Cậu

– Sông Vàm Sát

– Sông Vàm Cống…

– Sông Vàm Cú

– Miệt Vàm Trảng (huyện Trảng Bàng), cửa khẩu phụ Vàm Trảng Trâu (xã Biên Giới, huyện Châu Thành)

Sông Vàm Cỏ nước trong thấy đáy,

Dòng Cửu Long xuôi chảy dịu dàng.

Ai về Mỹ Thuận Tiền Giang,

Có thương nhớ gã đánh đàn năm xưa

Anh muốn về Long An, Vàm Cỏ

Mấy lời em to nhỏ, anh bỏ sao đành

Chừng nào chiếc xáng nọ bung vành

Núi kia hết đá, anh mới đành xa em.

Khúc sông quanh thuyền qua Vàm Tháp

Chèo mỏi mê, miệng ngáp biếng hò

Thấy cô cấy rẫy buồn xo

Cùng anh kết nghĩa chuyện trò được chăng?

Tri Tôn có hội đua bò

Vàm Nao có hội đua đò sang sông

Vàm Nao có tự thuở nào

Cá hô kéo đến, bông lau rủ về.

Ngó lên Châu Đốc Vàm Nao,

Thấy buồm em chạy như dao cắt lòng

Ai về Ông Chưởng, Vàm Nao

Cho em hỏi cá bông lau có còn

Ngó lên Châu Đốc ngó xuống Vàm Nao

Thấy con cá đao nó bổ nhào vô lưới

Biết chừng nào anh mới cưới đặng em.

Nước chảy láng linh nước ra Vàm Cú

Thấy dạng em chèo cặp vú muốn hun

Anh qua Vàm Tấn anh đến Cù Lao

Cho anh xin chút má đào của em

Đất Sóc Trăng quê mùa nước mặn

Tôi ra Vàm Tấn chở nước về xài

Về nhà sau trước không ai

Hỏi ra em đã theo trai mất rồi.

Tàu số một chạy lên Vàm Tấn,

Tàu số hai chạy xuống Cần Thơ,

Tuổi ba mươi em cũng ở vậy mà chờ,

Lỡ duyên chịu lỡ, cũng chờ cho được anh

Ngó ra Vàm Cậu lù mù

Đông Hồ, Thị Vạn, Tô Châu, Rạch Dừa

Ngó ra hòn Họ lưa thưa

Hòn Chông, Phụ Tử, trên bờ Tà Săng

Cái Răng, Ba Láng, Vàm Xáng, Phong Điền

Anh thương em thì cho bạc cho tiền

Đừng cho lúa gạo, xóm giềng họ hay

Cái Răng, Ba Láng, Vàm Xáng, Xà No

Anh có thương em thì mua một con đò

Để em qua lại thăm dò ý anh.

Xà No Một địa danh nằm bên sông Cần Thơ, nay là ngã ba vàm Xáng Phong Điền. Theo nhà văn Sơn Nam thì tên Xà No bắt nguồn từ tiếng Khmer là Sok Snor có nghĩa là “xóm cây điên điển.” Con kênh xáng Xà No nổi tiếng của miền Tây Nam Bộ bắt nguồn từ đây.

Cái Răng Một địa danh nay nằm ở phía Đông Nam của thành phố Cần Thơ. Tại đây có chợ nổi Cái Răng, nơi người dân buôn bán các loại trái cây, hàng hóa, thực phẩm… trên ghe thuyền. Chợ nổi Cái Răng được xem là một trong những nét đặc trưng cho văn hóa sông nước miền Tây. Địa danh Cái Răng có nguồn gốc từ chữ cà ràng (karan, kran), một loại bếp bằng đất sét của người Miên trước kia được bán rất nhiều ở khu vực sông này.

Sóc Trăng Một tỉnh ven biển nằm ở hạ nguồn sông Hậu, thuộc đồng bằng sông Cửu Long, nổi tiếng với chùa Đất Sét và chùa Dơi. Tên gọi Sóc Trăng do từ Srok Kh’leang của tiếng Khmer mà ra. Srok tức là “xứ,” “cõi,” Kh’leang là “kho,” “vựa,” “chỗ chứa bạc.” Srok Kh’leang là xứ có kho chứa bạc của nhà vua. Tiếng Việt phiên âm ra là “Sốc-Kha-Lang” rồi sau đó thành Sóc Trăng.

Rạch Gầm – Xoài Mút tăm tăm

Xê xuống chút nữa tới vàm Mỹ Tho

Anh đi ghe gạo Gò Công

Về vàm Bao Ngược gió giông đứt buồm