LÀM VƯỜN
Làm vườn là phải trồng cây nhưng làm vườn không chỉ là trồng cây. Làm vườn không phải là trồng cây này cây kia, diệt sâu bọ này diệt sâu bọ kia để bảo vệ cây… mà cây nào đi với con sâu bọ đó, như một tiểu hệ sinh phải. Làm vườn không phải trồng cây này, bỏ cây kia mà làm ra một hệ sinh thái mà các cây có quan hệ họ hàng làng xóm với nhau.
Mà muốn có một hệ sinh thái cần có một cấu trúc và hạ tầng nền tảng và bền vững. Cho nên, làm vườn trước hết là làm ra một cái vườn đầy đủ cấu trúc và vận hành được, rồi lúc đó trồng cây gì trong vườn cho phù hợp với hệ sinh thái tự nhiên của vườn là bài toán tiếp theo.
Làm vườn là làm gì ?
– Làm ra và vận hành các cấu trúc vườn :
– – – Làm cổng và hàng rào bảo vệ không gian, cho người, cho vật nuôi, cho tinh linh thiên nhiên, cho thổ địa, sơn thần, hà bá …
– – – Làm giếng, làm ao, làm mương và làm các cấu trúc đón nước, dẫn nước, chứa nước khác
– – – Làm đất, làm phân
– – – Phát quang, đốt rác, dọn dẹp …
– Vận hành đất, nước, khí, lửa của vườn
– Tạo ra và vận hành một hệ sinh thái dựa trên các cấu trúc vườn và đất nước khí lửa của vườn. Hệ sinh thái có nhiều dạng cây con
– – – Cây nền đặc biệt là cỏ đi cùng với con nền là côn trùng. Cây nền có thể là một trường cây cỏ, trường cây bụi, mà cũng có thể là hệ cây đôi như lá lốt xương sông
– – – Cây biên đặc biệt là cây hàng rào như tre, trúc, dâu, găng, dâm bụt, cúc tần, lá đắng, rau ngót …. đi cùng hệ con của chúng. Có nhiều loại hàng rào như hàng rào toàn vườn, hàng rào vườn và đường đi vào vườn, hàng rào lỗi đi nội bộ … và với mỗi loại hàng rào có những loại cây hàng rào phù hợp khác nhau
– – – Cây trụ cột đặc biệt là cây thân gỗ lâu năm như bưởi, sung hay … đi cùng hệ con của chúng, cây trụ cột có thể là cây đôi như trầu cau
– – – Cây chuyên dụng : Cây lương thực, cây hoa màu (cây ăn củ và hạt), cây ăn quả, cây ăn lá (cây rau), cây dược liệu ….
LÀM ĐỒNG
Làm đồng cũng không phải là trồng cây ngoài đồng, mà là
– Làm ra và vận hành các cấu trúc đồng :
– – – hạ điền (phần thường xuyên ngập nước),
– – – trung điền (phần bán ngập nước),
– – – thượng điền (phần rất ít khi ngập nước)
– Vận hành đất, nước, khí, lửa
– Tạo ra và vận hành một hệ sinh thái dựa trên các cấu trúc đồng và đất nước khí lửa của đồng
Điểm trọng yếu tạo ra sự khác biệt giữa vườn và đồng là :
– Vườn tách bạch và song hành đất và nước, với đất là biên, khí là hơi thở, nên làm biên đất và quản lý không gian vườn là trọng yếu với người làm vườn
– Đồng hoà quyện và chồng chập đất và nước, với nước là biên, nước là hơi thở, nên dòng nước vận hành là trọng yếu của người làm đồng
Một cánh đồng cần có một dòng sông hay một dòng suối, với các vai trò chính sau
– Là biên của đồng theo cả không gian và thời gian, theo cả cấu trúc và vận hành
– Là nguồn nước của đồng và nguồn nước này đi vào mọi sinh vật sống của đồng từ cây, con đến người
– Là nhịp thở của đồng, cụ thể chu kỳ sóng, chu kỳ thuỷ triều, chu kỳ lũ là nền tảng của chu kỳ sinh tử và chu kỳ mùa màng của tất cả các sinh vật trên cánh đồng gồm cây, con và người
– Mang đất phù sa mới đến cho đồng mà cũng mang đất đồng trôi đi, nước tạo nên chu kỳ cho đất
Khi các sông suối bị cạn kiệt, bị chặn dòng, bị đắp đê, bị sả thải, bị bồi lấp…. thì cánh đồng tắc thở.
Hoà quyện và chồng chập đất nước thể hiện ở
– Các dạng đất sét, đất phù sa, đất bùn
– Các dạng phân hữu cơ chôn dưới đất và chuyển thành đất nhờ nước trong đất
– Các dạng lũ và thuỷ triều, các dòng chảy để đưa nước đến với đất
LÀM NÔNG
Làm đồng và làm vườn, thậm trí cả trồng rừng đều được gọi chung là làm nông. Trong làm nông có bốn yếu tố quan trọng nhất, là
“Nhất nước, nhì phân, tam cần, tứ giống”
– NHẤT NƯỚC
Nước có 3 dạng chính
– Nước đất là nước ngầm, nước tầng đáy
– Nước trời là mưa, mây, băng, tuyết, sương mù và hơi ẩm trong không khí
– Nước mặt
– – – Nước mặt tĩnh (hồ, ao) & nước mặt động (suối, sông)
– – – Nước ngọt (ao, hồ, sông, suối), nước mặn (biển), nước lợ :
– – – Nước nguồn đất (nước mó, nước giếng) & nước nguồn trời (suối, khe, thác)
Chu trình của nước đi qua cả đất nước khí lửa, đi qua cả đất trời và bề mặt, và đi vào trong rồi đi ra ngoài các cơ thể sống là cây, con và người. Khi một người không ở trong chu trình đầy đủ của nước tự nhiên, thì người đó không còn là nông dân.
– NHÌ PHÂN
Làm phân là chuyển hoá được rác thải hữu cơ của cây, của con, của người về đất
– Phân xanh : phân xác thực vật
– Phân chuồng : phân xả thải động vật và xác động vật
– Phân gio hay phân tro : phân lửa
– Phân bùn hay than bùn : phân nước
Làm phân là
– đưa các sinh vật đã sinh ra từ đất hoàn thành chu trình sống của chúng là quay về đất, trả lại cái chúng đã lấy từ đất về lại đất.
– tái tạo cấu trúc đất và vận hành đất.
– đảm bảo vòng tuần hoàn của đất.
Làm phân ngược với trồng cây và nuôi con
– Trồng cây là làm đất chết, dinh dưỡng của đất chuyển vào cây và con
– Làm phân là chuyển đất từ tử sang sinh, nói cách khác là tái sinh đất
Làm phân ở ngoài vườn liên quan nhiều đến lửa đất và phân
– Làm hố phân và di dời hố phân để biến hố phân cũ thành đất và dùng hố phân mới để cải tạo đất
– Bón phân
Làm phần ngoài đồng liên quan nhất đến vận hành nước trong đất và than bùn
– Phù sa
– Than bùn
– TAM CẦN
Cần là cần lao, cần cù, cần thiết, cần kiệm … Cần là làm việc cần làm, theo cách cần làm, với đối tượng cần phối hợp.
Cần cù trồng cây trước khi làm các công việc nền tảng về nước và đất là vi phạm trật tự làm nông, mà chữ cần đứng thứ ba và chữ cây đứng cuối, sau nước và đất.
Các việc “cần” theo tứ tự là
– Nhất nước – Làm nước : Làm cấu trúc nước, vận hành nước, sau cùng mới đến tưới nước
– Nhì phân – Làm phân (làm đất)
– Tam cần – Làm việc nông mà chưa đụng đến cây giống
– Tứ giống – Làm giống để trồng cây
– TỨ GIỐNG
Ngày nay việc làm vườn bắt đầu việc bằng có được cây giống (mua hoặc xin), tiếp tục bằng việc trồng cây xuống (đất hoặc chậu), và kết thúc bằng việc thu hoạch (có cây đẹp để ngắm, có quả để ăn…). Cách làm này ngược hoàn toàn với trật tự “Nhất nước, nhì phân, tam cần, tứ giống”.
Giống cơ bản có bốn loại
– Hạt giống : giống ở giai đoạn chuyển tiếp từ tử sang sinh, từ già sang trẻ
– Củ rễ giống : giống là phần gốc, phần già nhất của một cái cây già
– Cây giống : giống là cây non, đang trong thời kỳ sinh trường
– Cành giống : cành giống vừa phải có năng lực giữ được gốc rễ cũ vừa phải có năng lực sinh trưởng mới
Cây giống là gì ?
– Cây giống là loại cây bản địa đặc thù của mỗi vùng đất. Mỗi vùng đất chỉ có một số giống cây bản địa đặc thù, ví dụ mơ Chùa Hương, nhãn lồng Hưng Yên, vải thiều Thanh Hà …
– Cây giống là cây giữ được bản chất gốc giống loài của nó. Không phải cây mơ chùa Hương nào cũng giống nhau và đều giữ được bản chất gốc của mơ chùa Hương.
– Cây giống là một cái cây cụ thể mà khi chuyển từ vùng đất này sang vùng đất khác thì nó phải giữ được đặc thù của vùng đất gốc và tiếp nhận được đặc thù của vùng đất mới : Rau sắng chùa Hương mà đem ra trồng ở vùng đất khác là cực kỳ khó giữ được hương vị, thậm chí còn chẳng sống nổi, nên vùng đất mới cho cây rau sắng chùa Hương phải là vùng đất có kết nối và đồng cấp (đồng thứ bậc) với vùng đất Hương Sơn
– Cây giống có vòng đời đúng và đủ, nói cách khác cây giống là cây con mọc từ hạt đầy đủ vỏ nhân, mà tối ưu là hạt quả, ví dụ hạt lạc có đủ vỏ, hạt điều nằm trong quả điều….
– Cây giống là cây con hoặc cây non, vì cây già thì không thể thực sự bén rễ và tiếp nhận đặc thù vùng đất mà nó đến nữa, thậm chí nó có thể rất khó thích nghi để sống và giữ được bản chất gốc của nó ở vùng đất cũ
– Cây giống là một bộ
– – – Cây tổ, cây cha mẹ của cây giống mà có thể là cây vật lý hoặc cây năng lượng, thậm chí là cây sự sống của cả một vùng đất, một khu rừng. Đó là lý do cây đặc thù và cây nền tảng của hệ sinh thái bản địa luôn nối về cây tổ của cả vùng đất tốt hơn những cây khác, mà có thể chỉ nối đến thế hệ trực tiếp sinh ra chúng hoặc mảnh đất nhỏ mà chúng mọc lên từ đó
– – – Cây giống con mà sẽ được mang đến vùng đất khác để làm giống
– – – Bầu đất và các dạng lưới năng lượng đất nước khí lửa của vùng đất cũ đi cùng cây giống con sang vùng đất mới
Củ rễ giống là gì ?
– Củ rễ giống là củ rễ của cây già mà được dùng làm giống ví dụ củ rễ của cây sen, cây khoai, cây chuối, cây tre … được dùng làm giống.
– Cây giống vẫn ở lại vùng đất gốc, chỉ có một phần củ rễ của nó được tách ra và mang đến vùng đất mới để tạo cây con. Củ rễ của cây giống già, có khả năng sinh ra mầm cây non trẻ, cho nên nó mới được dùng làm giống.
– Bộ giống củ rễ gồm 3 cấu phần :
– – – cây giống già trụ ở vùng đất cũ, cây này cần phải là cây chuẩn giống
– – – củ rễ di chuyển từ vùng đất cũ sang vùng đất mới
– – – cây giống non sinh ra từ củ rễ khi đã ở vùng đất mới
Cành giống
– Cành giống có thể mọc rễ và đâm chồi từ mắt để tạo cây non y như củ rễ. Có thể trồng được cây giữ được gốc từ cành, y như trường hợp với củ rễ
– Ví dụ :
– – – trầu không trồng từ cành
– – – dâu trồng từ cành
– – – hương nhu trồng từ cành
– – – rau lang trồng từ cành
– Bộ cành giống gồm 3 cấu phần :
– – – cây giống già trụ ở vùng đất cũ, cây này cần phải là cây chuẩn giống
– – – cành giống di chuyển từ vùng đất cũ sang vùng đất mới
– – – cây giống non sinh ra từ cành khi đã ở vùng đất mới
Hạt giống là gì ?
– Hạt giống tốt nhất là hạt rơi tự nhiên từ cây giống chuẩn, ví dụ hạt giống nhặt trong rừng từ cây bản địa tự nhiên đặc trưng của rừng
– Hạt giống tốt nhất là hạt còn gắn với quả chín, còn nguyên trong cả vỏ hạt và vỏ quả như hạt mơ giống nên gắn với quả mơ khô, hạt điều giống nên gắn với quả điều khô, hạt lạc giống nên có cả vỏ lạc khô, hạt gạo giống phải ở trạng thái quả thóc …
– Hạt giống đã tách ra khỏi quả một cách tự nhiên do quả chín hoặc chim thú ăn quả chín để rơi hạt …
– Bộ hạt giống gồm 3 cấu phần :
– – – cây giống sinh hạt trụ ở vùng đất cũ, cây này cần phải là cây chuẩn giống
– – – hạt giống di chuyển từ vùng đất cũ sang vùng đất mới
– – – cây giống non sinh ra từ hạt giống khi đã ở vùng đất mới
Cây giống sai là cây giống vi phạm các nguyên tắc cơ bản trên
– Cây giống không phải là giống cây bản địa đặc thù của mỗi vùng đất
– Cây mất gốc : ví dụ tiêu biểu là cây chiết cành hay cây cấy ghép. Cây giống là cây chiết cành, cây cấu ghép có cành lá to khoẻ, này ra hoa, ra quả nhanh, nhưng chất lượng hoa quả về lâu dài đều kém, cây dễ chết yêu và không có khả năng tạo ra thế hệ sau chuẩn giống, bởi vì cái cây này không phải là cái cây trọn vẹn về cả cấu trúc và vòng đời và nó chỉ là cái phần mất gốc của cái cây gốc.
– Giống giống nhập ngoại, cây càng cơ bản mà giống nhập ngoại càng nguy hiểm cho hệ sinh thái bản địa ví dụ khoai Nhật, na Thái, hồng Anh, súng Mỹ …,
– Cây giống biến đổi gen hoặc hoàn toàn không biết gen gốc của nó là gì
– Cây giống càng lạ lùng, kỳ quái, lai tạp… so với giống thuần nhất bản địa càng phản ánh tình trạng mất gốc của việc làm vườn, làm đồng, trồng rừng
– Cây giống không kết nối được cây tổ và xứ sở vùng đất nơi nó sinh ra, ví dụ cây vải thiều giống lấy ở Hưng Yên nhưng không nối được cây vải tổ và đặc trưng của vùng đất Hưng Yên, nghĩa là nó là cây thoái hoá
Cây giống không nên là trưởng thành có thân to đùng đủ hoa và quả.
– Cây càng già, càng to, càng cho nhiều hoa và quả càng được bán đắt nhưng không phải là cây giống chuẩn. Người ta không ưa cây non, cây nhỏ, vì dục vọng muốn đạt được mọi thứ thần tốc, có sẵn sờ sờ trước mắt, không cần phải đi qua một tiến trình trưởng thành và thích nghi
– Cây giống không thể là cây cổ thụ, cây già đủ bộ thân rễ lá cành. Cây già mà bị di chuyển cả bộ thân rễ lá cành sang chỗ mới sẽ buộc phải sống theo kiểu lơ lửng ở vùng đất mới, vì trong sâu thẳm, nó chỉ có năng lực nối về vùng đất cũ. Giả sử đánh được một cây mơ cổ thụ đủ cả gốc rễ ra vùng đất khác trồng, thì có thể cây mơ này sống được, nhưng dù cho xuống đất thì nó cơ bản vẫn là cây bonsai trong bầu đất cũ sinh ra nó, mà không nối đất ở chỗ mới. Nếu nó phải chết ở vùng đất mới, thì cái cây này sẽ “thành ma”, vì cái bầu đất đi theo nó sang vùng đất mới chỉ đủ sức đỡ cho nó cầm cự sự sống chứ không đủ mạnh để đỡ cái chết cho nó được trở về với gốc. Cho nên nếu nó đủ mạnh để được thần linh trên đất cũ đỡ, nó sẽ chết luôn ngay khi bị đánh ra khỏi đất, nếu nó đủ mạnh để được thần linh trên đất mới đỡ, nó sẽ cầm cự trong bầu đất cũ cho đến thời điểm phù hợp để chết thì để rút đi được về vùng đất gốc. Điều này rất dễ hiểu nếu suy từ con người, người già không ai muốn tha hương cầu thực mà đều mong muốn quay về chết tại quê hương bản quán.
– Cây già kiểu này mà sống được tốt, sinh sổi nảy nở ở đất mới thì nó thành cái xâm lược, giết chết hệ sinh thái bản địa, như trường hợp của rau muống tại Mỹ và ốc bươu vàng ở VIệt Nam.
Giống quan trọng nhất là có gốc và giữ được gốc cũ (gốc giống và gốc đất cũ) và gốc mới (gắn với đất mới) khi được tái trồng ở chỗ mới với điều kiện mới.
Gốc của giống gắn với 2 yếu tố
– Giống loài mà có các phân cấp như chi họ, thuộc phân họ mà có nhiều chi, thuộc họ mà có nhiều phân họ, thuộc bộ mà có nhiều họ,. ví dụ cây trà hoà vàng Tam Đảo thuộc chi (subfamily) trà/chè (Camillia), phân họ (subfamilia) hải đường (Maloideae), họ (familia) hoa hồng (Rosaceae)
– Vùng đất của cây : ví dụ cây trà hoa vàng Tam Đảo là cây bản địa đặc trưng của vùng núi rừng Tam Đảo, nếu lấy cây giống trà hoa vàng Tam Đảo về nơi khác giống thì nó phải giữ chất đất và khí hậu của Tam Đảo đồng thời kết nối được với chất đất và khí hậu của vùng đất mới.
Cây là biểu tượng về gốc rễ, nên mới có khái niệm cây dòng họ, cây linh hồn, cây sự sống. Gốc rễ bắt đầu từ giống và vườn. Nhiều cây giống được chọn vì hoa, vì quả, vì thân, vì lá, vì dáng, vì giá cả, vì lợi nhuận, vì sự tiện lợi, vì đủ lý do… trừ vì nguồn gốc của cây, như vậy cái cây này và việc trồng cái cây này đã hỏng ngay từ đầu.
LÀM NÔNG & LÀM NGƯỜI
Người có gốc, quan tâm đến cái gốc của mình, mà gắn với
– dòng máu, dòng giống
– vùng đất nơi mình sinh ra và lớn lên,
Người có gốc quan tâm đến cái gốc của cây giống mà gắn với hai yếu tố
– giống loài, dòng họ của cây, mà giống như giống loài, dòng máu, dòng tộc của người làm nông
– vùng đất nơi cây sinh ra và lớn lên, mà thể hiện rõ nhất ở cây bản địa đặc trưng của vùng đất quê hương, và vùng đất nơi có rừng, có vườn, có đồng
Người có gốc là người tự chủ về tiến trình sống chết của chính mình, thì họ chắc chắn phải quan tâm đến tiến trình sống chết của cây mà mình trồng xuống.
Người có gốc là người muốn giữ lấy cái gốc của mọi việc mình làm, thì họ chắc chắn phải quan tâm đến cái gốc của việc làm vườn, của cây và của đất. Người mất gốc làm cái gì cũng mất gốc.
Không phải người trồng cây nào cũng giống nhau, người có gốc, thì mới có năng lực tìm được cây giống có gốc, và mới có năng lực trồng cây để cây giữ được dòng giống của nó và mới có năng lực giữ được cái gốc của đất trong việc làm vườn, làm đồng.
Người trồng cây bất chấp nguồn gốc của cây và của đất thường vì họ không có năng lực nhận thức và năng lực hành vi về gốc bao gồm gốc của cây, gốc của rừng, gốc của đất, gốc của việc làm vườn, làm đồng, làm nông và gốc của chính bản thân mình. Kể cả việc làm vườn với một số người chỉ là một sở thích hay trò giải trí, thì vẫn có sở thích và giải trí có gốc và mất gốc.