Phật Giáo có 3 nhánh chính
– Phật giáo Nam truyền (Nam tông): Phật giáo được truyền từ Nam Ấn đến Sri Lanka, theo đường biển qua Đông Nam Á. Đại biểu lớn nhất cho truyền thống này là Thượng tọa bộ, với hệ kinh điển Pali được coi là bảo tồn gần nhất với triết lý nguyên thủy của Phật giáo. Thượng toạ bộ phổ biến ở các nước Đông Nam Á lục địa (Srilanka, Myanmar, Lào, Campuchia, Thái Lan, miền nam Việt Nam), tập trung vào sự tu tập cá nhân để đạt quả vị A-la-hán.
– Phật giáo Đại thừa (Mahayana): Phổ biến ở Đông Á (Bắc Việt Nam, Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản, Đài Loan), nổi bật với tinh thần Bồ Tát đạo – cứu độ chúng sinh.
– Phật giáo Kim cương thừa (Vajrayana): Phổ biến ở Tây Tạng và Mông Cổ, sử dụng các pháp môn mật tông.
Ba dòng Phật giáo này bao phủ toàn bộ vùng đất đông nam của lục địa châu Á bao gồm Ấn Độ (và các nước xung quanh), Trung Hoa (và các nước sử dụng cùng ngữ hệ và hệ chữ viết Hán Tạng) và Đông Nam Á lục địa. Vùng Phật Giáo này liên quan đến hai vùng biển là biển Đông (Thái Bình Dương) và biển Nam Ấn. Có thể nói đấy là vùng đất gốc của đạo Phật, nơi đạo Phật nếu không phải là quốc giáo cũng là tôn giáo của đại đa số quần chúng nhân dân.
Nếu tính cả vùng Ấn Độ, Trung Hoa và Đông Nam Á, thì
– Đạo Phật chiếm ưu thế ở lục địa và ở các đảo phía Bắc
– Đao Hồi chiếm ưu thế ở các quốc gia Nam Đảo (Đông Nam Á biển đảo hơn đạo Phật) và một số vùng núi phía Tây Trung Quốc
– Đao Thiên Chúa chiếm ưu thế ở một số vùng miền và một số sắc tộc do do kết quả của trình thực dân hoá như ở Philippines hay với đồng bào dân tộc thiểu số Tây Nguyên của Việt Nam
Đạo Phật có sự dung hoà rất tốt với các tôn giáo địa phương. Mỗi nhánh đạo Phật trên lại có rất nhiều nhánh nhỏ đặc trưng tại một số vùng miền nhất định.
Tuy nhiên, còn có một hệ thống Phật giáo địa phương, với các giáo chủ địa phương, tồn tại song song với hệ thống Phật giáo truyền thừa từ gốc như trên.
Việt Nam là nơi giao các luồng Phật Giáo
– Nam Tông Thượng toạ bộ phổ biến ở miền Nam
– Đại Thừa Bắc Tông phổ biến ở miền Bắc
Ngoài ra, ở Việt Nam các dòng Phật giáo địa phương tiêu biểu là
– Tứ Pháp của Phật Tổ Man Nương
– Trúc Lâm Yên Tử của Phật Hoàng Trần Nhân Tông
– Dòng tu đạo Phật hay chùa của các vị Thánh như chùa Thầy, chùa Láng của Thánh Láng Từ Đạo Hạnh, chùa Bối Khê của Thánh Bối, hệ thống chùa Thánh Nguyễn Nguyễn Minh Không, chùa của thánh Mẫu Liễu Hạnh
– Quán Âm Nam Hải chùa Hương
– Bửu Sơn Kỳ Hương của Phật Thày Tây An, Tứ Ân Hiếu Nghĩa của Đức Bổn Sư và Phật giáo Hoà Hảo của Huỳnh Giáo chủ là dòng Phật Giáo Thất Sơn
Ở các quốc gia khác nơi có đạo Phật dòng chính thì đều có các dòng tu Phật của các vị Phật địa phương như vậy.
Nếu xét kỹ Phật Giáo Kim Cương thừa thì dòng Phật Giáo này có rất nhiều sự độc lập với Phật Giáo gốc Ấn Độ, với các vị Phật (địa phượng) như đức Liên Hoa Sinh. Cho nên Mật Tông Tây Tạng thực chất vẫn là đạo Phật địa phương đã đạt được tầm quốc tế hoá và hợp nhất về đạo Phật gốc.
Trong mỗi nhánh đạo Phật lại chia ra hai nhóm
– Dòng nội môn
– Dòng ngoại môn
Dòng ngoại môn là dòng xây chùa tháp, là dòng tu chùa, mở rộng với số đông dân chúng đến lậy Phật, đọc Phật, nghe giảng pháp hay làm các công việc với sự hướng dẫn của các sư thày ở chùa, hoặc nhờ thày chùa làm các công việc đặc biệt như ma chay ở nhà riêng.
Dòng nội môn là dòng tu dành cho một nhóm nhỏ có năng lực tu thiền và các năng lực huyền môn khác, có thể có truyền thừa bằng mật truyền hoặc không. Dòng nội môn này dù cho không phải là Phật Giáo Mật Tông thì vẫn có tính chất cá nhân bí mật, vì đây là bản chất của tu thiền và huyền môn.