CÁC CÔNG TRÌNH THỜ TỰ CHÍNH
Chùa, Đình, Đền, Miếu, Nghè, Điện, Phủ, Quán, Am.
– Đều là công trình thờ cúng, thờ tự, tế lễ …
– Đối tượng được thờ khác nhau : nhân thần, thiên thần, thánh thần, thành hoàng, Phật, Chúa, gia tiên …
– Đối tượng và mục đích lập khác nhau : dân thường lập, vua lập, người làng lập …
– Vị trí đặt khác nhau : trung tâm không gian, rìa không gian, bên trong một quần thể thờ cúng, giữa làng hay ngoài thiên nhiên …
– Kiến trúc khác nhau : về tường, về cửa, về mái…
– Vận hành khác nhau (thờ cúng theo cách thức khác nhau, giáo lý, tôn giáo khác nhau)
Một làng hay một quần thể thừa tự lớn sẽ có nhiều công trình thờ cúng khác nhau
– Hoàng thành Thăng Long : điện kính thiên, thái miếu
– Hoàng thành Huế
– Thập tam trại : đình, đền, miếu, am, nghè, phủ, quán …
– Đền Ngọc Sơn : đình Trấn Ba (phương đình), đền thờ Trần Hưng Đạo và Bát Tiên, miếu, am …
– Quốc Tử Giám
– Chùa Hương có đền Trình, chùa Hương, miếu, am
– Chùa Thầy thờ Phật (thiền sư Từ Đạo Hạnh), thánh Láng và vua Lý Thần Tông (kiếp sau của đức thánh Từ Đạo Hạnh)
– Một làng truyền thống ở Bắc Bộ có thể có đình thờ thành hoàng làng, đền thờ Thánh hoặc thờ Mẫu, miếu thờ nhiên thần hoặc thần bản thổ, nghè thờ thành hoàng cùng gia đình ngài như nhà riêng của thành hoàng làng hoặc một nhân thần của làng, am là nơi thờ tự tại gia cũ của một nhân thần đã từng sống ở làng, nhà thờ họ …
—o—
ĐÌNH
Đình là trung tâm của không gian về cả vật chất và tinh thần và là nơi ở của vị thần trấn giữ không gian đó
Có nhiều loại không gian và có nhiều cấp độ không gian trong một loại không gian, dẫn đến có nhiều loại đình
– Thiên đình là nơi Ngọc Hoàng ngự, các quan của Ngọc Hoàng đến thiên đình nhận lệnh và báo cáo công việc với Ngọc Hoàng
– Cung đình là nơi ở của vua và gia đình hoàng gia
– Đình làng là nơi Thành hoàng làng ngự và cũng là không gian trung tâm của một ngôi làng,
– – Đình làng là nơi thờ cúng chung cho cả làng : Đình làng có ban thờ thành hoàng làng và các vị thần chung cho cả làng qua các thời kỳ
– – – Người dân mới đến làng định cư, hoặc ở tạm một thời gian thường cần đến đình làng trình diện, báo cáo, xin được thành hoàng làng cho phép,
– – – Người dân cũ ở làng có chuyện lơn như mua thêm đất, xây nhà, cho con ra ở riêng … cũng ra đình báo cáo
– – Đình làng là nơi dân làng tổ chức các sinh hoạt tập thể chung cho cả làng :
– – – Đình làng là nơi bàn công việc chung của làng,
– – – Đình làng là nơi thông báo các quyết định chung cho người dân làng
– – – Đình làng là nơi các chức sắc trong làng tụ tập họp hành, gặp gỡ thăm hỏi, ăn uống
– – – Đình làng là nơi diễn ra các hoạt động văn hoá thể thao chung của cả làng như lễ hội làng,
– – – Đình hàng là nơi người làng tụ tập nghỉ ngơi gặp gỡ sau giờ làm đồng
– – – Đình làng là nơi trẻ con tụ tập chơi hàng ngày (sân đình …)
– – – Đình làng là nơi người làng có chuyện
– Phương đình : Còn gọi là nhà tiền tế, thường không có tường bao và cửa mà chỉ có cột trụ, 4 mái hoặc 8 mái, nằm trước gian thờ chính, đối xứng với hậu cung, thường dùng để tế tự, đốt vàng hương, nên còn gọi là nhà thiên hương. Ví dụ phương đình của đền Ngọc Sơn, gọi là đình Trấn Ba, phương đình trên đảo Kim Châu của hồ Văn Quốc Tử Giám gọi là Phán Thủy Đường.
– Tam đình : Thượng đình (trời) – Trung đình (người) – Hạ đình (đất)
– Ba đình : Hoàng đình (vua/thân/thiên) – Ngọc đình (sơn thánh/rốn/nhân) – Khương đình (chúa/nhau/địa)
– Nha đình : đình của một vị quan lớn
– Ngự đình
—o—
NGHÈ
Nghè thờ một vị thần không gian mà thường được thờ tại đình, nhưng đây là nơi sinh hoạt riêng tư, nơi ở của vị thần này, so với đình là nơi thực thi công quyền, nơi vị thần giao tiếp với dân chúng
Nghè do đó thường có mối quan hệ chặt chẽ với một đình, đền trung tâm nào đó.
– Nghè là nơi ở thành hoàng làng, mà được thờ ở đình
– Nghè là công trình phụ, nhỏ hơn, tách ra khỏi đình chính : Nghè Hải Triều (Cẩm Giàng, Hải Dương).
– Nghè là nơi ở vị thần thờ ở đến chình : Nghè ở Trường Yên là một kiến trúc phụ của đền vua Đinh.
—o—
ĐỀN
Đền là công trình kiến trúc được xây dựng để thờ cúng một vị Thánh, mẫu (Thánh Mẫu), hoặc nhân thần được phong thánh, hoặc mẹ của thành hoàng làng….
Các vị được thờ ở đền đi theo quan hệ dòng máu, đứng đầu là Chúa (Mẫu Chúa), dưới là Thánh (thánh Mẫu) …. chứ không theo cấu trúc không gian như đình.
Có nhiều đền theo các quan hệ dòng máu khác nhau
– Đền thờ Thánh : Đền Voi Phục, đền Bạch Mã, đền Kim Liên, đền Quán Thánh là đền thờ Tứ Trấn Thăng Long
– Đền thờ Mẫu, trong đạo Mẫu hoặc Mẫu là có tích tại địa phương, liên quan đến thành hoàng làng hoặc nhân thần của làng
– Đền thờ đức thánh Trần : Đền Kiếp Bạc, đền Trần Thương
– Đền thờ các vị Tứ Bất Tử : Đền Phù Đổng, đền Sóc (Thánh Gióng), đền Hoá (Thánh Chử Đồng Tử), đền Và, đền Lăng Sương (Thánh Tản Viên và Thánh Mẫu mẹ Tản Viên)
– Đền Hùng, đền Thét (Phú Thọ) : thờ Đột Ngột Cao Sơn, Viễn Sơn, Ất Sơn là cấu trúc dòng máu của dòng vua Hùng
—o—
CHÙA
Chùa là nơi thờ Phật.
Chùa là nơi ở, sinh hoạt, tu hành và thuyết giảng … của các nhà tăng sư, ni sư.
Chùa là nơi tiếp đón các phật tử, đến lễ Phật, đọc kinh, nghe giải pháp, thiền tập, làm công quả ….
Mọi người kể cả tín đồ hay người không theo đạo đều có thể đến thăm viếng, nghe giảng kinh hay thực hành các nghi lễ Phật giáo.
Chùa cũng là nơi cất giữ xá lị và nơi chôn cất các vị sư tu tại chùa và mất tại chùa.
Có nhiều loại chùa theo cả không gian, dòng máu, dòng truyền thừa
– Chùa của hoàng gia, nằm trong hoặc gần hoàng thành (vừa đi theo không gian, vừa đi theo dòng máu)
– Chùa làng, đối xứng với đình làng (đi theo không gian)
– Chùa tổ, nơi các vị tổ đã hoặc đang tu tập (đi theo dòng tu, dòng truyền thừa)
– Thiền viện (đi theo dòng tu và vùng miền) : Thiền viện Trúc Lâm Yên Tử, Thiền viện Trúc Lâm Tây Thiên
– Bảo tháp (theo Phật giáo Tây Tạng) : Bảo tháp Tây Thiên
—o—
QUÁN
Quán là nơi thờ tự và sinh hoạt tôn giáo của đạo Lão.
Ví dụ :
– Hưng Thánh Quán, Lâm Dương Quán, Hội Linh Quán, Linh Tiên Quán… đều ở Hà Tây cũ (nay là Hà Nội).
– “Thăng Long Tứ quán” bao gồm: Chân Vũ quán (tức đền Quán Thánh ở phố Quán Thánh); Huyền Thiên cổ quán (nay là chùa Quán Huyền Thiên ở phố Hàng Khoai); Đồng Thiên quán (nay là chùa Kim Cổ ở phố Đường Thành); Đế Thích quán (nay là chùa Vua ở phố Thịnh Yên).
– Bích Câu đạo quán ở Hà Nội, là quán đạo Lão liên quan nhiều Quốc Tử Giám
—o—
MIẾU
Miếu thường thờ nhiên thần như thần bản cảnh, thần bản thổ, thần đất, hà bà, thuỷ thần, sơn thần, mộc thần, hoả thần …và cả quỷ thân như một lực lượng tự nhiên song hành với thế giới của con người và nhân thần
– miếu Cô, miếu Cậu
– miếu sơn thần thờ thần núi
– miếu Hà Bá hoặc miếu Thủy thần miếu thờ thần nước
– miếu thổ thần thờ thần đất, thổ công, thần bản thổ, thần bản cảnh
– miếu giếng
– miếu vực
Miếu thường được xây trên các vị trí tự nhiên liên quan đến vị thần được thờ như
– hang đá
– gò đất cao,
– sườn núi,
– bờ sông
– cây đa, cây gạo …
Miếu cũng có các lễ riêng và lễ liên quan đến lễ hội chung của làng.
Miếu nhỏ còn được gọi là Miễu (cách gọi của người miền Nam)
—o—
ĐIỆN
Điện là môt nhà thờ lớn thờ một hệ thống thần linh đi theo dopngf máu, không đi theo không gian như đình.
– Phật, Mẫu, Công đồng Tam tứ phủ, Trần Triều và các vị thần nổi tiếng khác.
– Điện Kính Thiên của Hoàng thành Thăng Long
—o—
PHỦ
Phủ là đặc trưng của tín ngưỡng thờ Mẫu
– Phủ Quảng Cung, Phủ Dầy, Phủ Sòng Sơn thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh
—o—
AM
Am là nơi thờ tự và tu hành quy mô nhỏ, thường do một cá nhân cụ thể hoặc một nhóm nhỏ chịu trách nhiệm
– nơi thờ tự và tu hành tại gia
– ngôi nhà nhỏ được lập bởi một vị tu trong một quần thể lớn, có thể thờ Phật hoặc thờ cúng đạo Lão …,
– nơi thờ tự của con cái về chịu tang cha mẹ trong thời gian chưa nhập ban thờ tang về ban thờ chính của gia đình
– miếu thờ thần linh không rõ tích ở các làng
– miếu cô hồn ở bãi tha ma
Ví dụ
– Hương Hải am tức Chùa Thầy
– Thọ Am tức Chùa Đậu – Hà Tây
– Am Trạng Trình ở Hoàng Hoa Thám, Hà Nội
—o—
NHÀ THỜ
Nhờ thờ thờ một đối tượng trong trật tự dòng máu
Từ đường chính là từ khác của nhà thờ, thở một hoặc một số vị đã khuất của một dòng họ cụ thể.
Nhà thờ có nhiều loại, theo phân cấp dòng máu
– Nhà thờ tại gia có thể là nhà chính của nhà ba gian hoặc nhà riêng
– Nhà thờ họ là nhờ thờ chung của cả một dong họ, sống ở một khu vực nào đó như làng xã, tỉnh huyện
– Nhà thờ chúa thờ Chúa, là người đứng đầu moi dòng máu, dòng sự sống