SỰ TÍCH UYÊN ƯƠNG
Cách đây hơn hai ngàn năm, tại vùng Từ Khê, Triết Giang (Trung Quốc), có một đại gia đình họ Hồng sống trong một tòa lâu đài tráng lệ tên Hạ Lâm Uyển. Trong vườn có một người làm vườn tên Diệp Xuân, cùng con trai là Oán Ca. Sau khi cha qua đời, Oán Ca tiếp tục ở lại chăm sóc cây cỏ và sống một cuộc đời đơn độc nhưng cần mẫn.
Một ngày nọ, trong dịp tiết Thanh Minh, Oán Ca tình cờ cứu được tiểu thư Ánh Muội – con gái của chủ nhân Hồng Phụ – khi nàng trượt chân ngã xuống ao sen. Tuy nhiên, thay vì cảm kích, Hồng Phụ đã hiểu lầm và sai gia nhân bắt giam Oán Ca, nghi ngờ chàng có ý đồ bất chính với tiểu thư.
Dù Ánh Muội hết lời van xin, Hồng Phụ vẫn kiên quyết trừng trị Oán Ca để giữ danh dự gia đình. Đêm hôm đó, Ánh Muội cùng thị nữ Quế Hương bí mật đến cứu chàng và tặng chàng chiếc áo ngũ sắc – được dệt từ lông của trăm loài chim quý. Khi khoác lên, chiếc áo khiến Oán Ca cảm thấy ấm áp, các vết thương dường như không còn đau đớn.
Tuy nhiên, kế hoạch trốn chạy bị bại lộ. Hồng Phụ phẫn nộ sai trói Oán Ca và ném xuống ao sen, nơi từng là chốn bắt đầu định mệnh của chàng và tiểu thư. Không thể cứu được người mình yêu, Ánh Muội đã nhảy xuống ao để cùng chàng hóa thành cát bụi.
Sáng hôm sau, điều kỳ lạ đã xảy ra: một đôi chim lạ xuất hiện bên mặt nước ao sen. Con trống có lông ngũ sắc rực rỡ, con mái có sắc lông nâu pha xanh biếc. Đôi chim không rời nhau nửa bước, lúc nào cũng quyến luyến bên nhau như không thể chia lìa. Người dân tin rằng, đó chính là linh hồn hóa thân của Oán Ca và Ánh Muội, và gọi đôi chim ấy là “Uyên Ương” – loài chim của tình yêu vĩnh cửu.
UYÊN ƯƠNG CŨNG LÀ OAN ƯƠNG
Chim uyên ương là giống vịt nước. Chim uyên là chim đực, có màu lông ngũ sắc. Chim ương là chim cái, có lông màu nâu.
Uyên ương là biểu tượng của cặp đôi trời sinh, có duyên có phận với nhau
– Uyên cũng là duyên, là phận
– Ương cũng là mệnh, là yêu
Nếu chúng ta nghiêng về chữ duyên và tình yêu nam nữ, thì cặp uyên ương cũng được mô tả dưới một biểu tượng tương tự là “trai anh hùng, gái thuyền quyên”. Trai anh hùng gặp được gái thuyền quyên rồi, thì lúc ấy lại thắc mắc về phận duyên vợ chồng
Anh hùng đoái đến thuyền quyên
Trăm năm biết có nên duyên vợ chồng
Nếu chúng ta nghiêng về chữ phận và định mệnh vợ chồng, thì uyên ương là biểu tượng của tình yêu và tình vợ chồng chung thuỷ, sống chết bên nhau và bên các con.
Nếu chúng ta nghiêng về tương tác giữa hai cá thể nam nữ, mà không hẳn là vợ chồng, không hẳn là người yêu, không hẳn là tình dục hay vui chơi, hoặc cả một trường tương tác âm dương, bao trùm trời đất như xảy ra vào Tết Thanh Minh thì có cặp đôi tương tự là “yến anh”.
Nguyễn Du mô tả cảnh yến anh ngày Tết Thanh Minh
Gần xa nô nức yến anh,
Chị em sắm sửa bộ hành chơi xuân.
Ca dao mô tả yến anh
Dưới mặt nước chói lòa yếm đỏ
Trên bầu trời rạng tỏ mây xanh
Từ ngày chia rẽ yến anh
Nước trời còn đó ai đành phụ nhau.
hay
Gió mát trăng thanh, yến anh gặp gỡ,
Thiếp được gặp chàng than thở đôi câu.
Thương nhau đêm nhớ ngày sầu,
Đó đây xa ngái, dạ thiếp rầu héo hon.
Có những cặp đôi yêu nhau nhưng không cưới được nhau hoặc trở thành vợ chồng mà vẫn phải lìa xa nhau, thì uyên ương trở thành oan ương
Ai làm cách trở Sâm Thương,
Ai làm rời rã oan ương dường này.
Uyên ương cũng được gọi là oan ương, trong đó
– Oan gắn với oan ức, oan khuất, oan nghiệt, oan gia trái chủ
– Ương gắn với ương bướng, ương ngạnh, ương ương dở dở
Trong sự tích Uyên Ương, hai người yêu nhau mà vì yêu nhau nên bị chàng bị oan, nàng rơi vào cảnh ương ương dở dở, cuối cùng chả hai đều chết.
Tại sao uyên ương trở thành oan ương ? Bởi vì
– “yêu” đi với “hận” : Một khi đã có duyên tình định mệnh, cặp đôi trời sinh, vợ chồng chung thuỷ, thì ắt cũng phải có tình duyên ẩm dương, tình duyên chắp vá, tình duyên toan tính, vợ chồng bội phản, vợ chồng hại nhau, vợ chồng bị chia lìa sinh ra hận thù giữa hai người; dẫn đến cảnh “yêu càng nhiều hận càng sâu”
– “yêu” đi với “oan” : Một khi đã có cặp đôi trời sinh, duyên tình định mệnh, vợ chồng xuyên kiếp thì ắt cũng phải có kẻ thù trời sinh, duyên tình bị ngăn trở, vợ chồng biệt ly, gây ra cảnh “yêu càng nhiều thì oan càng lớn”
LỄ ĐẠP THANH
Vì sao trong sự tích Uyên Ương, chàng Uyên đã nhảy xuống nước cứu nàng Uyên vào đúng Tết Thanh Minh ? Điều này không phải là vô tình. Trong Truyện Kiều, Kiều cũng gặp Kim Trọng đúng vào Tết Thanh Minh, Kiều và Kim Trọng chính là một đôi uyên ương.
Tết Thanh Minh truyền thống có hai lễ là lễ Tảo mộ và lễ Đạp thanh. Đạp thanh là lễ dành cho nam thanh, nữ tú trong lúc du xuân (đi dạo chơi và đạp lên cỏ non), có cơ hội gặp gỡ nhau và ghép đôi với nhau. Lễ Đạp Thanh của Tết Thanh Minh chính là cảnh chợ tình mùa xuân vùng cao Tây Bắc.
Không phải tự nhiên mà vào Tết Thanh Minh lại có tục Đạp Thanh, bời vì năng lượng trời đất lúc ấy là năng lượng cặp đôi, năng lượng ghép đôi, với trường tương tác âm dương là cỏ mà đẹp nhất vào Tết Thanh Minh, cho nên phải đạp cỏ thì mới nên duyên : âm ra âm, dương ra dương, phân tách vô cùng rạch ròi (đây là nghĩa của chữ “minh”), và âm dương đối ứng tương tác, song hành, ghép cặp được với nhau tạo ra trạng thái mới (đây là nghĩa của chữ “thanh”).
Lễ tảo mộ của Tết Thanh Minh ghép cặp và song hành về âm giới (gia tiên, người đã mất), dương gian (gia đình những người còn sống). Lễ đạp thanh của Tết Thanh Minh ghép cặp và song hành về âm dương nam nữ. Cả hai lễ này lồng vào nhau, ở trong nhau, đều liên quan đến trường năng lượng nền là “cỏ”, tạo nên Tết Thanh Minh.
Đó là lý do chàng Uyên gặp nàng Ương trong Tết Thanh Minh, rồi lại âm dương cách biệt, sau đó lai cùng chết và cùng tái sinh thành đôi chim không bao giờ chia lìa.