MỘT SỐ LỄ NƯỚC PHỔ BIẾN
Lễ nước là một phần quan trọng của rất nhiều nghi lễ truyền thống.
Một số lễ nước phổ biến
– Lễ rước nước :
– – – Lễ rước nước là gồm có nhiều phần :
– – – – – Đến lấy nước tại nguồn và làm lễ nước tại nguồn
– – – – – Rước nước từ nguồn về nơi sử dụng,
– – – – – Làm lễ nước tại nơi sử dụng : thông thường nước sẽ được cất giữ trong bình lọ sau khi đã được làm lễ trong suốt cả chu kỳ lễ đó
– – – – – Mang nước lấy trong lễ rước nước năm trước gửi lại về nguồn trước khi lấy nước mới trong lễ rước lần sau
– – – Có nhiều loại lễ rước nước
– – – – – Rất nhiều lễ hội làng có lễ rước nước từ bến sông, từ ngã ba sông, từ giếng làng …. về đình làng, về đền làng, về miếu làng, về chùa làng; nước rước chính là nước thiêng, được để đó cho đến lễ rước nước năm sau.
– – – – – Một số nơi có lễ rước nước từ sông/hồ về, rồi đi một vòng qua các đền chùa liên quan. Đây là lễ rước nước của cả vùng. Ví dụ lễ rước nước xưa của đền Bạch Mã trấn đông Hà Nội
– Lễ lấy nước (Thu Thuỷ)
– – – Lễ lấy nước tại nguồn nước thiêng là một phần của lễ rước nước. Cần rước nước gì thì phải lấy nước tại nguồn đó. Nguồn cho lễ rước là thường là nguồn nước gốc cho cả vùng, mà nước lại là máu nền, cho nên nước nguồn này cũng là gốc máu của thành hoàng thành, Thánh mẫu thờ trong làng, và của mọi người dân làng Ví dụ miếu Mèn mả Dạ thờ bà Man Thiện mẹ Hai Bà Trưng có tục lấy nước ngã ba Bạch Hạc, lấy ở phía Nam ngã ba Bạch Hạc gần đảo Minh Châu
– – – Có hai loại lễ nước chính là lấy nước cho một sự kiện quan trọng nào đó mà thường chỉ xảy ra một lần trong đời và lấy nước cho một lễ hội mà diễn ra định kỳ
– – – – – Lễ lấy nước trong một số sự kiện đặc biệt như sinh, tử, dứt căn, truyền thừa, nhập định, nhập diệt … : Ví dụ truyền thống ở một số nơi, trước ca sinh, người cha hoặc ông bà của em bé đi lấy nước tự nhiên của sông Cái hoặc lấy nước từ mó nước thiêng gần nhà mang về cho mẹ và em bé sơ sinh sử dụng
– – – – – Lễ lấy nước cho các nghi lễ đặc biệt như giỗ chạp, viếng mộ, lễ hội, lễ Tết …., người dân đi lấy nước thiêng về dùng cho các lễ này : Ví dụ sáng mùng một, người dân một số làng có truyền thống đi lấy nước giếng làng về pha trà và nấu ăn.
– Lễ nối nước ban thờ :
– – – Lễ nối nước ban thờ thực ra là lễ lấy nước tại nguồn, rước nước về nhà, về ban thờ và sử dụng nước tại ban thờ.
– – – Nguyên tắc là lấy nước từ các nguồn nước tự nhiên và thiêng liêng như nước giếng đình, nước ao làng, nước sông hồ ở nơi sinh sống và quê hương về thắp hương trên ban thờ, vì nước là đường dẫn kết nối với xứ sờ tốt nhất.
– – – Nước này sau khi được thắp hương trên ban thờ nên được chia thành 2 phần :
– – – – – Phần thứ nhất rải ở sân – vườn – ao – chuồng.
– – – – – Phần thứ hai có thể được giữ lai để dùng làm nước cúng trên ban thờ vào các ngày mùng 1, rằm và các dịp lễ Tết khác. Nhà nào có nước giếng và nước mưa, thì 3 chén nước trên ban thờ sẽ để như sau : chén bên trái (ứng với bát hương xứ sở là nước giếng), chén bên phải (ứng với bát hương gia tiên là nước mưa) và chén ở giữa (ứng với bát hương thần linh là nước tự nhiên lấy về). Nhà nào chỉ có nước máy thì cả ba chén đều nên dùng nước này để cúng.
– Lễ rước lễ (rước kiệu) vượt sông
– – – Một số đền đi theo bộ nằm hai bên sông với tích liên quan đến hai bên sông, cho nên lễ hội có rước qua sông
– – – Một số làng nằm hai bên sông có kết chạ và tổ chức lễ hội chung
– Lễ tắm thơm, lễ tắm rửa (Lễ Mộc dục)
– – – Lễ Tắm Phật trong Phật Đản và trong dịp năm mới : Phật đại diện cho tính trung tâm, trung đạo cân bằng và trọn vẹn âm dương, nước bao trùm lấy Phật, Phật trọn vẹn trong nước, nước là môi trường, là biên bao tạo thành cặp đôi âm dương với Phật, Phật là tính trung tâm, tính hữu, nước là tính biên, tính vô. Lễ tắm Phật trong Phật Đản thể hiện nguyên lý : Những Phật sinh ra trong nước, nước sinh ra Phật. Tòa Cửu Long đặt trong tam bảo chùa cũng mô tả nguyên lý sinh ra Phật, nhưng bằng hình tướng, bằng cấu trúc, còn lễ tắm Phật thể hiện nguyên lý ấy bằng thực hành
– – – Lễ tắm Thánh :
– – – – Tắm Thánh (Tắm tượng): Diễn ra trong các lễ hội đình, chùa (như hội Chèm, hội chùa Thầy) nhằm lau chùi tượng thờ bằng nước thiêng, thể hiện lòng biết ơn các bậc tiền nhân.
– – – – Lễ tắm của Tứ Bất Tử
– – – – – Thánh Gióng dừng bên Hồ Tây tắm trước khi bay lên trời : “Đánh xong trận ở Trâu Sơn và Hà Lỗ, Gióng cho ngựa phi đến bến Bồ Đề và dừng lại uống nước sông Hồng… Tiếp đó, Gióng lại phi ngựa vượt ngược lên Hồ Tây rồi buộc ngựa vào gốc đa bên bờ, nhảy xuống hồ tắm. Nơi này về sau được dân làng lập đền thờ cúng.” Đó là đền Sóc, Xuân Tảo, Từ Liêm, Hà Nội.
– – – – – Chử Đồng Tử gặp Tiên Dung khi nàng đang tắm ở bến sông Hồng còn chàng trốn dưới cát. Trước khi làm lễ xe tơ kết tóc, cô dâu cần tắm gội chải đầu, cuộc gặp gỡ của Tiên Dung và Chử Đồng Tử bên bến sông Hồng khi chàng tắm đất cát nàng tắm nước khí chính là lễ xe tơ kết tóc trời định cho hai người. Đền Ngự Dội (hay đền Màn Trầu) nằm tại thôn Toàn Thắng, xã Tứ Dân, huyện Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên được lập tại nơi tương truyền Chử Đồng Tử gặp công chúa Tiên Dung, lễ hội diễn ra ngày mồng 10 tháng 2 âm lịch gồm rước nước và tế lễ.
– – – – – Tản Viên tắm gội ở bãi La Phiên sông Hồng : Đền Ngự Dội (hay Đền Dội) ở thôn Duy Bình, xã Vĩnh Ninh, huyện Vĩnh Tường, Vĩnh Phúc gắn liền với huyền thoại ngài dừng chân tắm giặt (ngự dội) bên bờ sông Hồng vào rằm tháng Giêng. Đền nằm bên tả ngạn sông Hồng, nơi có cảnh quan bãi bồi La Phiên xưa. Tương truyền, Đức Thánh Tản Viên cùng đại binh đi giúp dân, ngự lại bãi Duy Bình và sai hai thôn nữ gánh nước sông Hồng bằng sọt tre để tẩy bụi trường chinh. Bằng phép thuật của mình, Tản Viên làm phép để nước có thể được đựng trong sọt tre. Lễ hội Diễn ra từ ngày 14-15 tháng Giêng, đặc biệt, lễ rước kiệu Tam Vị Thánh từ đền Và (Hà Nội) vượt sông Hồng sang đền Ngự Dội (Vĩnh Phúc) là nét độc đáo nhất. Đền Ngự Dội là một trong bốn cung (Tứ cung) thờ Đức Thánh Tản xung quanh núi Ba Vì (xứ Đoài), ứng với đất nước khí lửa trong đó đền Ngự Dội ứng với nước.
– – – Lễ Tắm của Mẫu : Theo truyền thuyết, Quốc mẫu Tây Thiên Lăng Thị Tiêu sau khi dẹp giặc Thục, không màng danh lợi đã trở về quê hương. Tại đây, bà đã tắm gội tại Giếng Ngọc trước khi hóa thân (bay về trời) tại đền Mẫu Hóa, xã Đại Đình, huyện Tam Đảo, Vĩnh Phúc ngày nay. Hàng năm, vào ngày 15 tháng 2 âm lịch (trong khuôn khổ lễ hội Tây Thiên), nhân dân địa phương tổ chức lễ rước nước từ Giếng Ngọc tại đền Mẫu Hóa để tri ân công đức của bà.
– – – Lễ tắm rửa cho bé sơ sinh bằng nước thiêng từ sông Cái hoặc các nguồn nước thiêng khác để trùm nước xứ sở lên lớp nhờn trên em bé sơ sinh, bảo vệ lớp nhờn này và kết nối em bé với xứ sở
– – – Lễ tắm cho người mất : Lễ tắm cho người mất (hay lễ Mộc dục) là nghi thức tẩm liệm đầu tiên, lau rửa thi hài sạch sẽ bằng nước thơm (ngũ vị hương hoặc nước gừng, rượu trắng) trước khi nhập quan.
– Lễ tắm gội theo sự kiện : Tắm rửa là nghi lễ thanh tẩy trước các sự kiện quan trọng
– – – Lễ tắm rửa trước Giao thừa
– Lễ té nước : Đây là lễ đón mừng năm mới của một số nước Đông Nam Á, đặc biệt
– – – Lễ Songkran ở Thái Lan,
– – – Lễ Bunpimay ở Lào,
– – – Lễ Chol Chnam Thmay ở Campuchia
– Lễ cầu mưa
– – – Lễ cầu mưa theo hệ thống Tứ Pháp của Phật Tổ Man Nương
– – – Lễ cầu mưa đặc trưng của vùng : Lễ hội Đền Nưa – Am Tiên (hay còn gọi là lễ hội rước kiệu) diễn ra vào ngày 20 tháng Giêng âm lịch hàng năm tại quần thể di tích Đền Nưa – Am Tiên trên đỉnh núi Nưa, xã Triệu Sơn, tỉnh Thanh Hóa. Lễ hội bao gồm các nghi thức rước nước, dâng hương, rước kiệu nhằm tưởng nhớ công đức tiền nhân và cầu mong mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an.
– Lễ dội nước : Đây là lễ thanh tẩy nhà cửa sân vườn ao chuồng trước Giao thừa
– Lễ đả ngư :
– – – Lễ lội sông, lội ao, lội hồ bắt cá : Lễ hội bắt cá trên sông Tích
– – – Lễ bơi thuyền bắt cá :
– – – – – Lễ hội đả ngư đền Và
– – – – – Lễ hội đả ngư làng Lệ Mật
– Lễ đưa thuyền
– – – Lễ đua chải
– – – Lễ đua ghe
Ngoài ra những lễ sau cũng gọi là lễ nước
– Lễ giếng : Lễ giếng thường làm khi chuẩn bị đào giếng để chọn vị trí, khơi mạch giếng và mời tinh thần giếng về. Lễ giếng cũng làm khi cải tạo, sửa chữa, khôi phục giếng. Để làm lễ giếng chỉ cần dùng nước tự nhiên và thắp hương ngoài trời ở vị trí muốn đào giếng hoặc đã có sẵn giếng. Sau khi hết một tuần hương thì rải nước vào vị trí muốn đào giếng hoặc quanh mạch giếng.
– Lễ ao : Tương tự như lễ giếng
– Lễ mương : Lễ mương không khác gì lễ đào ao kết hợp với lễ rước nước. Nước sẽ được rược từ nguồn ví dụ sông về làng, về đồng thông qua mương.
MỤC ĐÍCH CỦA LỄ NƯỚC
Một trong các mục đích của lễ nước là xin được nương tựa trong nước, xin được vận hành cùng nước, để tinh thần của nước, xứ sở của nước, vật chất của nước bao trùm, bảo vệ, chở che, dưỡng nuôi, vận hành, điều hoà nhà đất, xóm làng, vùng miền, quốc gia và các sinh vật trong đó có con người.
Lễ nước liên quan đến luồng nước, kết nối nước, dòng chảy nước mà là nền của máu. Chu kỳ của lễ nước chính là chu kỳ của sự sống và nhịp của máu, ví dụ lễ nước hàng năm liên quan đến các chu kỳ nước và máu tính theo năm gồm chu kỳ từng năm và chu kỳ nhiều năm, lễ nước làng ba năm một lần nghĩa là chu kỳ nước và máu của làng là ba năm và các chu kỳ là bội số của ba năm.
TÊN CỦA LỄ NƯỚC
Tên chữ của lễ lấy nước là Thu Thuỷ.
Tên chữ của các lễ thanh lọc, tẩy rửa, tắm gội bằng nước là Mộc Dục.
Tên chữ của các địa điểm diễn ra lễ tắm của các Thánh mà sau thường được xây thành đền thờ thánh, thờ Mẫu … mà mở đầu các lễ nước này là Ngự Dội hoặc Dội.
Tên chung của các lễ lấy nước, rước nước, nối nước, thậm chí các lễ đào giếng, đào ao, đào mương … đều là lễ rước nước về cả tinh thần và vật chất.
CÁC DẠNG NƯỚC CHÍNH
Nước theo cấu trúc
– Nước bể (nhân tạo)
– Nước giếng (nhân tạo)
– Nước mương, kênh, rạch, lạch, ngòi (nhân tạo)
– Nước đồng (nhân tạo)
– Nước ao (bán nhân tạo, bán tự nhiên)
– Nước suối (nước tự nhiên)
– Nước sông (nước tự nhiên)
– Nước đầm (nước tự nhiên)
– Nước hồ (nước tự nhiên)
– Nước vịnh (nước tự nhiên)
– Nước biển (nước tự nhiên)
– Nước đại dương (nước tự nhiên)
Nước theo vị
– Nước ngọt : đầu nguồn
– Nước mặn : cuối nguồn
– Nước lợ
– Nước chua
CÁC KÝ ỨC, SỰ KIỆN & NGHI LỄ LIÊN QUAN ĐẾN LỄ NƯỚC
Các sự kiện & nghi lễ vòng đời, đặc biệt là giai đoạn thai kỳ và giai đoạn sơ sinh, mà ở giữa là sự kiện sinh
– Sự kiện đầu thai
– Giai đoạn trứng nước
– Giai đoạn phôi thai
– Sự kiện vỡ ối
– Sự kiện hoàn thiên cấu trúc cơ bản của trường năng lượng/trường sinh học của em bé sơ sinh : Lễ dạ đề
Các sự kiện nhà cửa
– Sự kiện xây nhà, sửa nhà, chuyển nhà : Lễ nước là lễ kết thúc các hạng mục xây dựng và sửa chữa của bộ nhà, trước khi đi vào vận hành sử dụng. Bộ nhà đất gồm Nhà (nhà ở – nhà tắm – nhà bếp – nhà xí) & Đất (sân – vườn – ao – chuồng).
– Sự kiện đào giếng
– Sự kiện đào ao
Sự kiện lập ban thờ : Lễ nước là lễ chính thức đưa bàn thờ mới đặt vào vận hành. Ví dụ tiêu biểu là lễ lấy nước (lễ nối nước).
Tóm lại, bất kỳ cấu phần nhà đất nào và chu kỳ vòng đời nào, mà hết giai đoạn cấu trúc, chuyển sang giai đoạn vận hành sẽ là lễ nước. Nếu chúng ta bắt tay vào xây dựng mới hay tái quy hoạch, sửa chữa và dọn dẹp nhà ở cũ, thì cứ xong hết cấu trúc của cấu phần nào của 8 cấu phần (nhà ở – nhà tắm – nhà bếp – nhà xí – sân – vườn – ao – chuồng), bắt đầu vận hành sử dụng đều là lễ nước. Khi hoàn thiện toàn bộ 8 cấu phần nhà cửa này sẽ là lễ nước tổng.
LỄ NƯỚC CỦA GIA ĐÌNH VÀO DỊP TẾT
Là một phần của nghi lễ Tết truyền thống trong mỗi gia đình, lễ nước thường gồm hai phần
– Lễ tắm rửa : Đây là lễ thanh tẩy cả vật lý và năng lượng, và cung cấp sinh khí cho ngôi nhà. Tết tắm nên làm vào ngày cuối năm sau khi xong hết công việc và trước khi tắt nắng.
– – Lễ của bộ nhà ở – nhà bếp – nhà tắm – nhà xí
– – – Lễ tắm gội thân thể : nhà tắm, nhà bếp (đun nước gội tắm ở bếp)
– – – Lễ lau chùi nhà cửa & lau rửa đồ dùng trong nhà : nhà ở
– – – Lễ giặt quần áo, tất mũ, chăn màn, khăn rèm : nhà ở
– – – Lễ dọn dẹp nhà bếp, lau chùi và lau rửa chạn, kệ, nồi niêu, chén bát : nhà bếp
– – – Lễ lau dọn nhà xí
– – Lễ của bộ sân – vườn – ao – chuồng
– – – Lễ dội sân
– – – Lễ rửa chuồng
– – – Lễ tưới vườn
– – – Lễ tát ao
– Lễ lấy nước : Thường làm vào các ngày đầu năm, tính từ mùng 1
– LỄ DỘI SÂN
Dội nước tất cả các mặt sân sau (trước đó, các phần sân này đã được dọn dẹp và quét)
– sân tầng trệt : sân có mái che và không có mái che
– sân thượng
– cầu thang thông ra sân thì được coi là sân
– hành lang
– hàng hiên
– ban-công
– phần đất lưu không trước cổng, mà thường liền mạch với sân
Dội nước cho đến khi tất cả mặt sân đều ướt và sạch, khí mát bao trùm và vận hành thành luồng quanh ngôi nhà.
Các công trình xây dựng ngoài sân cũng nên được dọn dẹp và dội nước các bề mặt ngoài như mái hiên, giếng nước, bể nước và bàn thờ thiên
Các đồ để ngoài sân cũng nên được dọn dep, lau chùi và dội nước để làm sạch, ví dụ mũ nón, áo mưa, giầy dép, nồi chậu, dụng cụ làm vườn và xe.
Lưu ý : Dội nước sân là việc cuối cùng cần làm sau khi đã làm xong cơ bản công việc dọn dẹp, lau chùi, sửa chữa sân.
– LỄ RỬA CHUỒNG
Quét dọn, củng cố, sửa chữa chuồng trại xong, ngày cuối năm nên thay nước trong chuồng cho vật nuôi và dội nước làm sạch sàn và thành chuồng. Một số vật nuôi có thể được tắm ví dụ chó.
– LỄ TƯỚI VƯỜN
Lễ tưới vườn không phải là lễ tưới cây mà cần tưới hay rải nước tất cả cấu trúc của vườn và cây của theo sơ đồ cấu trúc hợp lý
– Biên vườn bao gồm hàng rào, mương hay lối đi biên
– Cổng vườn
– Lối đi xuyên vườn và lối đi của các phân khu
– Luống cây
– Hố phân
– Vườn dại
– Những cấu trúc khác nằm trong vườn
– Cây thuộc phân khu nào ở trên sẽ được tưới cùng phân khu đó
Hình dung lễ tưới vườn giống như lễ mưa, mà trút xuống tất cả khu vườn không phân biệt. Nước mưa rơi rất khác nước tưới cây vì thường người làm vườn chỉ tưới cây non mới trồng và rau, còn mưa thì rơi khắp. Nước mưa sau khi rơi xuống vườn sẽ ngấm xuống đất và được chứa trong ao, mương hoặc vũng đất đã no nước và chảy theo luồng. Các luồng nước chính là cách vận hành lễ tưới vườn.
Nước dùng để tưới vườn tốt nhất là nước ao và nước mưa, và các dạng nước tự nhiên có sẵn trong vườn
Thông thường vườn nên được dọn dẹp và sửa chữa trước khi được tưới nước. Khi bắt đầu một khu vườn, cũng nên làm lễ này. Khi có vườn lâu nhưng bỏ hoang và muốn bắt tay làm lai, cũng có thể làm lễ tưới vườn.
– LỄ LỘI AO HOẶC TÁT AO
Lễ xuống ao bắt cá làm mâm cúng Tết.
Ao diễn ra lễ thường là ao làng hoặc ao chung của cả đại gia đình. Cá bắt được đem lên bờ để đếm để phân loại, rồi chia theo mớ cho dân làng. Tết thường là mùa nước cạn, nên có thể lội xuống ao hoặc tát ao bắt cá.
Ao là cấu trúc giữ nước tự nhiên và là hệ sinh thái cây con lớn nhất nếu không nói là duy nhất trong một ngôi nhà và một ngôi làng. Lễ lội ao hay tát ao do đó là lễ nước cực kỳ quan trọng nhưng thường diễn ra theo phong cách bình dân nên không được nhận thức như lễ.
– LỄ LAU RỬA NHÀ CỬA & LỄ DỘI NHÀ
Dọn dẹp và lau chùi nhà là một truyền thống Tết, đi cùng với việc tổng kết và dọn dẹp một năm đã qua. Lau toàn nhà bao giờ cũng là bước cuối của việc dọn nhà, giống như dội nước là bước cuối của lễ sân.
Lễ nước có lau thường và xông hương là tắm ngôi nhà trong trường hơi của nồi nước lá đun sôi.
Lễ này nếu diễn ra với nhà mới xây hay mới sửa hay mới được dọn vào còn trống chưa có đồ đạc chính là lễ dội nước khắp nhà rồi đợi cho nước bay hơi để nhà khô. Phần sân của nhà mới cũng được dội nước ý như vậy.
– LỄ TẮM TẾT
Tắm Tết vào chiều ngày 30 là một phong tục Tết.
Truyền thống miền Bắc là tắm và gội bằng lá mùi già, một loại cây thường niên kết thúc mùa vào Tết.
