Bánh trôi bánh chay là cặp bánh âm dương, dùng trong lễ Tết như cặp bánh trưng bánh dầy.
Đây là loại bánh truyền thống với vỏ bánh làm từ bột gạo, nhân bánh làm từ đỗ hoặc mật mía, bánh được chan nước mật mía hoặc ăn chay, chế biến bằng cách nặn sau đó luộc, ăn nóng hay nguội đều được.
Bánh trôi bánh chay đều có thể làm loại có nhân hoặc không nhân (một cái bánh không nhân, tiếng Việt gọi là bánh chay)
– Bánh trôi bánh chay có nhân
– – Bánh trôi có vỏ bằng bột nếp, nhân là cục mật vuông
– – Bánh chay có vỏ bằng bột nếp nhân là khối đậu xanh
– Bánh trôi bánh chay không nhân
– – Bánh trôi là cục bột không nhân, khi ăn thì rưới mật vào (bánh có thể xâu bánh thành chuỗi) hoặc cho bánh vào bát nước đường mật mía. Bánh này ngược với bánh trôi nhân mật mía.
– – Bánh chay là cục bột không nhân, khi ăn thì thả vào bát nước đường và trong bát nước đường này rắc đậu xanh. Bánh này ngược với bánh chay có nhân đậu xanh.
Bánh trôi bánh chay là bánh cổ truyền ở các nước ăn gạo. Bánh trôi Tàu là loại bánh tương tự như bánh chay Việt, vỏ là bột nếp, nhân đỗ xanh hoặc nhân vừng dừa, ăn với nước đường nóng, trong nước đường có gừng, lạc và nước cốt dừa. Bánh trôi Hàn Quốc còn có thể có nhân mặn như rau thịt. Bánh trôi bên Nhật là bánh môchi.
Bánh trôi và bánh chay đều là bánh ngọt vì ngọt là vị nền của nước.
Bánh nặn thề nào, thì cuối cùng vẫn phải luộc bánh rong nước sôi, chứ không hấp, bánh luộc mới là bánh trôi bánh chay.
Bánh trôi bánh cháy sau khi luộc chín, tự động nổi lên, thường được vớt ra cho vào nước lạnh rồi đặt vào bát và đĩa.
Bánh trôi bánh chay ăn nóng đều được, chứ không phải bánh trôi bánh chay là thức ăn nguội.
Có 2 cách ngược nhau để làm bánh trôi từ nhân và bột gạo, một cách lấy nhân bánh làm gốc, một cách lấy vỏ bánh làm gốc
– Nặn vỏ bánh, lấy vỏ bao nhân : Dùng bột ướt nặn vỏ bánh rồi cho nhân khô vào, bao kín nhân trong vỏ bánh ướt
– Làm nhân bánh, lấy nhân trụ cho vỏ bánh : Nặn nhân bánh, làm ướt nhân rồi lăn trong bột khô hoặc đắp bột khô vào nhân bánh.
Bánh trôi lăn là bánh trôi Tàu do người miền Bắc Trung Quốc làm, cách làm cụ thể là: lấy vừng, lạc, hoặc đỗ trộn với đường làm nhân, viên thành từng viên nhỏ, rồi ngâm nước, lấy mẹt đựng bộ nếp, rồi bỏ những viên nhân đã ngấm nước vào mẹt, lắc đi lắc lại, bột nếp dính đầy vào nhân, thành những viên tròn to gần bằng quả trứng gà là được. Cách làm này là lấy nhân bánh làm trụ.
Có thể làm bánh trôi kiểu tứ tượng như sau
– Nặn 1 cục bột lớn bằng 2 cái bánh trôi, đây là vòng tròn âm dương
– Bẻ thành 2 nửa, là lưỡng nghi
– Nửa nặn thành bánh trôi có nhân mật mía, nửa còn lại nặn thành bánh chay không có nhân, ăn với nước mật mía
– Nửa nặn thành bánh chay có nhân đỗ xanh, nửa còn lại nặn thành bánh chay không có nhân, ăn với nước bột sắn rắc đỗ xanh
Bánh trôi bánh chay thường được ăn vào các dịp Tết tháng 3, rơi vào ngày mồng 3 tháng 3, nhưng có nơi ăn muộn hơn hay sớm hơn, có thể mùng 6, mùng 9, đến 12.
Bánh trôi bánh chay cũng được làm và ăn trong lễ hội, mà thường rơi vào tháng 3, tiêu biểu là
– Lễ giỗ mẫu Liễu Hạnh mùng 3 tháng 3
– Lễ hội đền Hai Bà Trưng mùng 6 tháng Ba kỷ niệm việc Trưng Trắc đã ăn bánh trôi trước khi nhảy xuống cửa Hát Môn tự vẫn
– Lễ hội đền Nội Bình Đà thờ Lạc Long Quân làm 100 cái bánh trôi thả xuống giếng Ngọc tương trưng cho 100 người con
Bánh trôi có nhiều tên
– Bánh trôi
– Bánh chay, bánh chảy
– Bánh đại hạ
– Bánh thuỷ
– Bánh đất nước
– Bánh trứng nước (bánh hình trứng thả vào nước)
– Bánh ngào
– Bánh tù tỳ (trong nghĩa của từ liền tù tì, oẳn tù tì, là chuỗi chuyển đổi từ cái này sang cái kia, với các vòng lặp mở ra khép lại)
Bánh trôi bánh chay cũng là bánh trôi bánh chảy. Trôi chảy là hai trạng thái vận hành của nước
– “Trôi” là một đối tượng không tan trong nước, được cuốn đi theo nước, động lực vận hành của nước là ngoại lực cho vật trôi, cho nên có các cách nói “trôi theo nước”, “nước cuốn trôi”, “trôi nổi”, “thời gian trôi”, “nuốt không trôi”, “bèo dạt, mây trôi” …
– Chảy là một nội lực vận hành của nước hay của một đối tượng có nước, cho nên có các cách nói “nước chảy đá mòn”, “mặt chảy xệ”, “cháo chảy nhão” …
Chay là trạng thái nền của một thứ không có tâm
– Ăn phở chay là ăn phở không có thịt chỉ có bánh phở
– Hát chay hát không có đệm đàn
– Ăn chay là ăn thức ăn nền, ví dụ ăn cơm không, cơm chay không có thịt, cá ăn kèm tương tự như bánh chỉ có nhân làm từ bột gạo, không có nhân
Bánh chay là gì ?
– Bánh chay là bánh mô tả trạng thái nền của các loại bánh, chính là bánh chỉ có vỏ làm từ gạo mà không có nhân
– Bánh không có nhân, ví dụ bánh trôi không có nhân chính là bánh chay
Bánh chay đi kèm bánh trôi là gì ?
– Khi một vật trôi trên nước hay trong nước, thì vật trôi là trạng thái nổi, nước chảy là trạng thái nền, vật trôi được, vì nước chảy.
– Bánh trôi chắc chắn phải trôi trong nước. Trong bánh trôi có trạng thái nước nền là bánh chay. Có cách làm bánh trôi chay là bánh trôi không nhân. Nói cách khác trong bánh trôi có bánh chay.
Tuy nhiên trong truyền thống dân gian, bánh chay thường được làm với nhân là đỗ
– Đỗ là hạt đỗ
– Đỗ là trạng thái của một vật được trong nước vì đỗ được trong nước
Câu đố dân gian về bánh trôi bánh chay
Mình như quả cà sứt tai
Đàng Trong thì có, Đàng Ngoài thì không
Đàng trong là đàng nhân, đang trong thì có, nghĩa là có nhân
Đàng ngoài thì đàng ngoài vỏ, đang ngoài thì không, nghĩa là không có nhân, hay là chay
Giữa đằng ngoài đàng trong là đàng giữa chính là cái vỏ
Như vậy bánh trôi là bánh gọi theo cái nhân và bánh chay là bánh gọi theo cái vỏ. Nói cách khác bánh trôi là bánh lấy trọng tâm là cái nhân, mà ở trong đất và trôi trong nước, còn bánh chay lấy trọng tâm là cái vỏ, mà không có nhân.
Bánh trôi có hình viên tròn, có thể coi nhân đường cục là nhân và cả cái bánh là một cái nhân trôi trong nước đều đúng.
Bánh chay thường có 3 lớp : lớp nước, lớp vỏ bánh bằng bôt gạo và lớp nhân bánh nhuyễn mà có tính chất như một lớp vỏ cuối cùng. Bánh chay là bánh vỏ.
Vì Tết là một thời khắc, một trạng thái đặc biệt trong chu kỳ vận hành Trái đất nên bánh trôi bánh chay ăn Tết mô tả thời khắc đặc biệt này.
Lấy mô hình hoàng đạo với Trái đất quanh quanh Mặt Trời, mặt trăng quay quanh Trái đất, rồi tất cả ở bên trong bầu trời với các cung hoàng đạo chứa các chòm sao, Bánh trôi bánh chay mô tả mô hình Trái đất
– Trái đất là lớp vỏ đất nước, bằng bôt gạo luộc
– Trong hệ Mặt trời, Trái đất quay quanh mặt trời thì đàng trong là mặt trời, là nhân mật mía, nhưng với người ở trên Trái đất, với hệ Trái đất địa tâm thì đàng trong là Trái đất, mặt trời ở bên ngoài, là đàng ngoài