VỊ TRÍ ĐỊA LÝ
Đồng Nai là tỉnh của Đông Nam Bộ gồm
– Sài Gòn : Giáp Tây Nam Bộ về phía biển
– Tây Ninh : Giáp Tây Nam Bộ về phía Campuchia và giáp Campuchia
– Bình Phước : Giáp Tây Nguyên và Campuchia
– Đồng Nai : giáp Tây Nguyên và duyên hải Nam Trung Bộ
– Bình Dương : tỉnh nằm giữa các tỉnh khác của Đông Nam Bộ
Đồng Nai là tỉnh nằm giữa 3 vùng
– Đông Nam Bộ gồm Sài Gòn/Gia Đinh – Tây Ninh – Bình Dương – Bình Phước
– Duyên hải Nam Trung bộ với cực nam là Bà Rịa Vũng Tàu (cực bắc là Đèo Ngang)
– Tây Nguyên với cực nam là cao nguyên Đak nông (phía tây) và cao nguyên Di Linh (cực bắc là khối núi Ngọc Linh)
Đó là lý do mà Đồng Nai có các địa danh
– Trấn Biên
– Biên Hoà
Các con sông của Đồng Nai đều là sông giữ biên
– Đồng Nai Thượng giữ biên Đak Nông – Đà Lạt
– Đồng Nai Hạ giữa biên SG Gia Định với Đồng Nai
– Sông Bé giữ biên Bình Phước – Đắc Nông – Đồng Nai
– Thị Vải giữ biên Bà Ria Vũng Tàu – Đồng Nai – Gia Định
Sông Bé được coi là phụ lưu với Đồng Nai
– Hợp với Đồng Nai ở thác Trị An
– Hợp mạch ngầm ở Đồng Nai ở Cát Tiên
Thị Vải được coi là phân lưu ra biển của sông Đồng Nai, so với 2 phân lưu hiện là Xoài Rạp và Lòng Tàu
SÔNG ĐỒNG NAI
Nguồn : Sông Đồng Nai bắt đầu từ vị trí giao nhau của Sông Đa Dung (Đa Dâng) và Sông Đa Nhim tại vị trí nhà máy thủy điện Đa Dâng 2 (xã Tân Hội, tỉnh Lâm Đồng)
– Sông Đa Nhim đến thác Pongourr
– Sông Đa Dung đến thuỷ điện Đa Dâng 2
Sông chảy qua các tỉnh Lâm Đồng (bao gồm Đắk Nông cũ), thành phố Đồng Nai (bao gồm Bình Phước cũ), Thành phố Hồ Chí Minh (bao gồm Bình Dương cũ) với chiều dài trên 487 km và lưu vực 38.600 km², nếu tính từ đầu nguồn sông Đa Dâng thì dài 586 km còn nếu tính từ điểm hợp lưu với sông Đa Nhim phía dưới thác Pongour thì dài 487 km. Sông Đồng Nai đổ vào biển Đông tại khu vực huyện Cần Giờ cũ.
Dòng chính sông Đồng Nai ở thượng nguồn còn gọi là sông Đa Dâng. Sông bắt nguồn từ cao nguyên Lâm Viên, uốn khúc theo chảy theo hướng Đông Bắc – Tây Nam vượt khỏi miền núi ra đến bình nguyên ở xã Tà Lài, thành phố Đồng Nai. Sông là ranh giới tự nhiên giữa huyện Đăk R’Lấp cũ (Lâm Đồng ngày nay) và huyện Bảo Lâm cũ – Cát Tiên (Lâm Đồng), giữa huyện Đạ Huoai cũ (Lâm Đồng) và huyện Bù Đăng cũ (thành phố Đồng Nai ngày nay) – huyện Tân Phú cũ (thành phố Đồng Nai ngày nay).
Sau khi gặp sông Bé, sông Đồng Nai trở thành ranh giới tự nhiên giữa thành phố Đồng Nai (huyện Vĩnh Cửu cũ) ở tả ngạn – phía Đông và Thành phố Hồ Chí Minh (thành phố Tân Uyên, tỉnh Bình Dương cũ) ở hữu ngạn – phía Tây. Đến phường Uyên Hưng, thành phố Tân Uyên, tỉnh Bình Dương cũ thì sông Đồng Nai chảy theo hướng Bắc – Nam ôm lấy cù lao Tân Uyên và Cù Lao Phố. Cù Lao Phố trên sông Đồng Nai là nơi phát triển sầm uất của cộng đồng người Minh Hương trước khi vùng đất này trở thành đơn vị hành chính chính thức của Đàng Trong năm 1698.
Sông Đồng Nai chảy qua thành phố Biên Hòa cũ, rồi chảy dọc theo ranh giới giữa thành phố Đồng Nai (Long Thành, Nhơn Trạch) và Thành phố Hồ Chí Minh (Thủ Đức, Quận 7, Nhà Bè, Cần Giờ), giữa Bà Rịa – Vũng Tàu cũ (Phú Mỹ) và Thành phố Hồ Chí Minh (Cần Giờ).
Dòng chính sông Đồng Nai ở hạ lưu, đoạn từ chỗ sông Sài Gòn hợp lưu đến chỗ phân lưu thành Soài Rạp và Lòng Tàu, thường gọi là sông Nhà Bè. Sách xưa gọi sông này là “Phước Bình”.
Dòng chính của sông Đồng Nai có các tên sau
– Đa Dâng
– Đồng Nai
– Nhà Bè
Các phụ lưu chính của nó gồm
– sông Đa Nhim :Sông Đa Nhim, góp nước vào sông Đồng Nai ở Đại Ninh.
– sông Bé : Ở khoảng hợp lưu với sông Bé thì có thủy điện Trị An chắn dòng sông, tạo nên hồ nước nhân tạo lớn nhất miền Nam, tức hồ Trị An cung cấp nước cho nhà máy thủy điện Trị An.
– sông La Ngà : Hồ Trị An cũng là nơi sông La Ngà từ triền núi phía Nam cao nguyên Di Linh dồn nước về.
– sông Sài Gòn : Sông chảy qua thành phố Biên Hòa cũ và đến Nhà Bè thì có thêm phụ lưu là sông Sài Gòn, hợp ở cảng Cát Lái
– sông Đa Hoai
– sông Vàm Cỏ : hợp ở đoạn Xoài Rạp
2 phân lưu chính của sông Đồng Nai là:
– Sông Soài Rạp đổ vào vịnh Soài Rạp tại cửa Soài Rạp (rộng 2 – 3 km, sâu 6 – 8 m) ở huyện Cần Giờ cũ.
– Sông Lòng Tàu (sâu 15 – 20 m) đổ vào vịnh Gành Rái. Sông Lòng Tàu lại chia thành 2 nhánh là
– – – sông Đồng Tranh
– – – sông Ngã Bảy.
Bao giờ cạn nước Đồng Nai
Sụt chân đất Tháp mới sai lời nguyền
Bao giờ Long Thọ hết vôi
Đồng Nai hết nước anh thời quên em
Bao giờ cạn lạch Đồng Nai
Nát chùa Thiên Mụ mới sai lời nguyền
Anh xa em chưa đầy một tháng
Nước mắt lai láng hết hăm tám đêm ngày
Răng chừ nước ráo Đồng Nai
Sông Gianh hết chảy, mới phai lời nguyền
Anh xa em chưa đầy một tháng
Nước mắt lai láng hết hăm tám đêm ngày
Răng chừ nước ráo Đồng Nai
Sông Gianh hết chảy, mới phai lời nguyền
Anh xa em chưa đầy một tháng
Nước mắt lai láng, hết hăm tám đêm ngày
Chừng nào cạn lạch Đồng Nai
Nát chùa Thiên Mụ mới sai lời thề
Ở đâu sáu tỉnh anh ơi
Sông nào chín cửa, nước chảy xuôi một nguồn
Sông nào có nước trong luôn
Núi nào có tiếng cả muôn dặm ngoài
Con gì có cánh không bay
Con gì không cẳng, chạy ngay trăm rừng
Con gì giống chó có sừng
Anh mà đáp được, em cùng theo anh
– Nam Kỳ sáu tỉnh em ơi
Sông Cửu Long chín cửa, nước chảy xuôi một nguồn
Sông Đồng Nai nước sạch trong luôn
Núi Thất Sơn danh tiếng cả muôn dặm ngoài
Con gà có cánh không bay
Con rắn không cẳng, chạy ngay trăm rừng
Con dê giống chó có sừng
Anh đà đáp được, em cùng theo anh
Vè các lái (hát ra)
Tiếng đồn các lái Đồng Nai
Tháng giêng cưa ván, tháng hai đóng thuyền
Tháng ba củi lửa huyên thuyên
Tháng tư dọn thuyền quay lại lộn ra
Sài Gòn, Rạch Giá bao xa
Lần theo tăm cá xa nhà đã lâu
Một trăm ông lái làu làu
Đi qua Giáp Nước, Vũng Tàu phải ghê
Kỳ Vân có bãi lưới rê
Non cao biển thẳm ủ ê tấc lòng
Khúc nôi lụy nhỏ đằm đằm
Xích Ram đã khỏi, Bãi Dầm đã qua
Hồ Tràm, Hồ Đắng de ra
Thân Trong nằm trước, Mũi Bà nằm trong
…
SÔNG BÉ
Hệ thống sông Bé
– Hồ Thác Mơ – Núi Bà Rá, nhận nước từ 2 nguồn
– – – Sông Đăk G’lun (Đắk G’lun, Dak G’lun hay Đắk G’lum, Đắk Lung), bắt nguồn từ các suối ở vùng núi biên giới Việt Nam – Campuchia thuộc xã Tuy Đức, tỉnh Đak Nông cũ và huyện Bù Gia Mập cũ, tỉnh Bình Phước cũ
– – – – – Thác Đắk G’Lun
– – – – – Thủy điện Đăk Glun
– – – Sông Đắk R’ Lấp thành sông Bé tại huyện Bù Gia Mập.
– Hồ thuỷ điện Cần Đơn
– Hồ Srok Phu Miêng
– Suối Đâm – Hồ Long Tân
– Đâp Phước Hoà
– – – Suối Xa Cát – Cầu Xa Cát (ở thành phố Long Khánh, tỉnh Đồng Nai)
– – – Kênh Phước Hoà – Dầu Tiếng
– Cầu Sông Bé
– Suối Giai (phía Bình Phước)
– Suối Rạc (phía Tây Nguyên)
– Sông Mã Đà (phía Tây Nguyên)
– Sông Đồng Nai đoạn nhà máy thuỷ điện Trị An – Hồ Trị An (phía Tây Nguyên)
SÔNG THỊ VẢI
ĐỒNG NAI – HAI NƯỚC GIAO KỀ
Ghe bầu trở lái về đông
Con gái theo chồng bỏ mẹ ai nuôi?
– Mẹ tôi đã có người nuôi
Tôi thương chú lái, tôi xuôi một bề
Dầu mà chú lái có chê
Tui theo chú bạn tui về Đồng Nai
Đồng Nai hai nước giao kề
Kẻ đi có vợ người về có con.
Đồng Nai xa lắm ai ơi
Gởi thư thư mất, gởi lời lời quên
CHỒNG ĐỒNG NAI
Nồi đồng thì úp vung đồng
Con gái xứ Bắc lấy chồng Đồng Nai
Trèo lên Ba Dội tôi coi
Bốn dội tôi ngồi năm dội tôi trông
Nồi đồng lại úp vung đồng
Con gái xứ Huế lấy chồng Đồng Nai
Tiếng đồn con gái Phú Yên
Đồng Nai đi cưới một thiên cá mòi
Chẳng tin giở quả ra coi
Rau răm ở dưới cá mòi ở trên
CHỢ ĐỒNG NAI
Anh Hươu đi chợ Đồng Nai
Bước qua Bến Nghé ngồi nhai thịt bò
Chị Xuân đi chợ mùa hè
Mua cá thu về, chợ hãy còn đông
Anh Hươu đi chợ Đồng Nai
Bước qua Bến Nghé ngồi nhai thịt bò
Cậy chàng mua lụa Đồng Nai
Chàng sao lại hỏi vắn dài làm chi
Đã từng ăn cận nằm kề
Vóc này bao nả, chàng thì nhớ cho
Thì chàng liệu lấy mà mua
GẠO ĐỒNG NAI
Xay lúa, giã gạo Đồng Nai
Gạo thóc về ngài, tấm cám về tôi.
Bốn mùa em chẳng phải lo
Gạo Ðồng Nai, vải Nghệ Tĩnh, em ấm no một đời
Hết gạo thì có Đồng Nai
Hết củi thì có Tân Sài chở vô
Gạo Cần Đước, nước Đồng Nai
Ai về xin nhớ cho ai theo cùng.
Đồng Nai gạo trắng như cò
Bỏ cha, bỏ mẹ xuống đò theo anh
Đồng Nai gạo trắng nước trong
Quảng Nam đá cục đừng mong anh về
Nước mắm ngon dầm con cá đối
Gạo Đồng Nai xáo với khoai bùi
Đợi chi sữa ngọt rượu mùi
Đợi chi vây bóng mới vui cửa nhà
Đợi chi nhung lụa lượt là
Đợi chi ăn diện mới ra con người
VŨNG GẤM
Ác như cá sấu Vũng Gấm
TRẦU ĐỒNG NAI
Trầu Đồng Nai trầu ăn nhả bã
Thuốc Đồng Môn thuốc hút phà hơi
Tôi với mình gá nghĩa nhau chơi
Ai ngờ gá nghĩa ở đời trăm năm
Trầu Đồng Nai trầu ăn nhả bã
Thuốc Đồng Môn thuốc hút phà hơi
Trầu nồng thuốc thắm ai ơi
Gá duyên chồng vợ trăm năm
BIÊN HOÀ ĐỒNG NAI
Biên Hòa xứ bưởi thanh thanh
Có cô bán bưởi xinh xinh trữ tình
Anh đây lên thác xuống ghềnh
Đá mòn sông cạn quyết chung tình với em
ĐỒNG NAI – XỨ MIỆT VƯỜN
Đồng Nai, Châu Đốc, Định Tường
Lòng anh sở mộ con gái vườn mà thôi!
DANH NHÂN ĐỒNG NAI
Đồng Nai có bốn rồng vàng,
Lộc hoạ, Lễ phú, Sang đàn, Nghĩa thi.
ĐỒNG NAI – GIA ĐỊNH
Nhà Bè nước chảy chia hai
Ai về Gia Định, Đồng Nai thì về
ĐỒNG NAI – HUẾ
Chẳng thà đi Đồng Nai
Không thà đi phá Cầu Hai tháng mười
Làm trai cho đáng nên trai
Phú Xuân đã trải, Đồng Nai cũng từng
Rồng chầu ngoài Huế
Ngựa tế Đồng Nai
Nước sông trong chảy lộn sông ngoài
Thương người xa xứ lạc loài tới đây
Tới đây thì ở lại đây
Khi nào bén rễ xanh cây thì về.
Rồng chầu ngoài Huế
Ngựa tế Đồng Nai
Nước sông trong sao cứ chảy hoài
Thương người xa xứ lạc loài tới đây
Tới đây thì ở lại đây
Khi nào bén rễ xanh cây thì về
Anh đi dao bảy giắt lưng
Nón chiên anh đội, băng chừng Đồng Nai
