THÁNH ĐỊA CHĂMPA CỔ

– Thánh địa Mỹ Sơn

– Thánh Địa Cát Tiên

Văn minh giàu truyền thống của Chămpa còn có các thánh địa khác mà rơi vào hai trường hợp

– Các di tích khảo cổ đã bị mất không còn dấu vết hoặc dấu vết còn lại quá ít và rải rác, ví dụ quần thể thành cổ Châu Sa, các tháp Chăm cổ và mộ chum ở đồng bằng châu thổ sông Trà Khúc (Quảng Ngãi cũ)

– Thánh địa thiên nhiên với các công trình ẩn mình trong thiên nhiên, mà ví dụ tiêu biểu là khu vực núi Chúa Vĩnh Hy và thành cổ Chăm ở đèo Ngang

Tất cả các thánh địa này có đặc điểm là một quần thể thiên nhiên

– Núi với những cái tên mang ý nghĩa linh thiêng như núi Chúa/Ông, hoặc núi Yang/Giàng theo tiếng dân tộc, núi Ấn/Dinh, hòn Bà, Am/Om hoặc các tên núi phản ảnh cấu trúc thanh âm : ví dụ núi Chúa/Ấn của Thánh Địa Mỹ Sơn, núi Chúa của thánh Địa địa Vĩnh Hy, núi Ấn/Thình Thịch của thành địa sông Trà…

– Sông với những cái tên mang ý nghĩa linh thiêng như sông Cái/Dinh, sông Trà/Đà, sông Côn/Công … như sông Cái/Dinh Ninh Thuận, sông Trà/Đà Quảng Ngãi …

– Bãi cát biển hoặc đồi bãi cát nội địa mà hình thành từ sông hoặc biển cũ đã bị bồi lấp, hoặc thực sự là một mỏ cát dạng sa mạc, tiêu biểu là đồi cát Nam Cương và các bãi cát chạy dọc bờ biển miền Trung

– Bầu nước ngọt giữa vùng cát khô nóng, trong địa hình bán sơn địa hoặc hồ trên núi, hoặc ngay vùng cửa biển nhưng vẫn giữ được mạch nước ngọt, tiêu biểu như hồ Đắng ở Bà Rịa Vũng Tàu

– Đầm nước ngọt, mặn, hoặc lợ thông ra biển và đầm nội địa hình thành từ các vùng phù sa sông cổ hoặc vùng bờ biển cổ nên có một hệ sinh thái cực kỳ đặc biệt pha trộn giữa biển và đất liền, mặn và ngọt, trải qua lịch sử rất dài, mà có thể tính đến trăm, nghìn năm

– Biển khơi hoặc biển hồ (biển nội địa) mà có mạch biển cổ, ví dụ như Biển Hồ Gia Lai

– Đảo sông, đảo biển có mạch nối về đất liền và các đảo cạn là kết quả của cả một quá trình lấn biển lâu dài mà thường được gọi là Hòn, hay đảo Biển nhưng lại nằm giữa luồng sông cổ mà gọi là Cù lao, ví dụ hòn Bà, cù lao Chàm

– Mạch lửa ẩn trong núi, trong sông, trong đầm, trong đảo, hoặc trong tháp Chăm, ví dụ miệng núi lửa ở Lý Sơn, ở Ba Làng An, ở Gia Lai … ở các cồn cát và các đồng và … ở các tháp Chăm (không phải tháp Chăm nào cũng là tháp lửa)… với gốc lửa ẩn rất sâu trong lòng đất, nối về vùng tâm Trái đất

– Mạch nước cổ, mó nước ẩn trong đầm, hồ, núi … hoặc hiện trên đất, dưới dạng giếng Chăm cổ mà nước chảy không bao giờ cạn, như hệ thống giếng cổ ở Quảng Trị, giếng cổ Quảng Bình, giếng cổ Ninh Thuận … mà nguồn nước ẩn rất sâu trong lòng đất, nối về vùng tâm Trái đất

Mỗi một khu vực thiên nhiên này đều có quần thể sinh vật cây con và côn trùng, đặc trưng đi cùng tạo nên một hệ sinh thái mà con người là một phần của nó.

Tổng thể thiên nhiên nhiên nay có thể hiện theo ba chiều xứ sở Chăm

– Chiều ngang trên bề mặt Trái đất, ví dụ quần thể Thánh Địa Mỹ Sơn phải tính cả sông, núi, bãi bồi và cù lao Chàm

– Chiều dọc tính theo tầng sâu dưới lòng đất, ví dụ tầng khí (ứng với khí quyển), tầng nước mặt (nước sông, hồ, ao, đầm, bầu…) hoặc đá mặt (núi đá), tầng bùn, tầng than, tầng đất sét, tầng đất, tầng cát (cát đen, cát trắng, cát vàng, cát thuỷ tinh, cát đá…), tầng đá (đá lửa, đá mộc, đá kim, đá thuỷ), tầng khí ngầm, tầng nước ngầm và tầng lửa ngầm.

– Chiều chéo (chéo dọc và tầng chéo ngang) : ví dụ tầng nước sông Trà Khúc, nối chéo về tầng đất ngầm và tầng trời, tầng mặt của vùng sông Trà Bồng và Sa Huỳnh.

Quần thể thiên nhiên theo cả ba chiều này, tạo nên một quẩn thể duy nhất nhưng hiện diện ra cực kỳ linh hoạt, chồng chập và biển ảo, cái mà được gọi là Chiêm thành hay Chiêm bao.

Mỗi quần thể này có một âm hình mùi vị riêng, chứ không phải có vị trí và hình dáng xác định như một quần thể di tích mà chúng ta quen thấy.

Bà chúa Xứ, bà chúa Chăm Ponagar là người giữ lưới xứ sở Chăm gốc cho tất cả các quần thể đất và sinh vật này. Lưới đệm giữa hai xứ sở này là Trầm Hương, mà chính là môt hiện thân của bà chúa xứ Ponagar.

So sánh với văn minh Việt ở phía Bắc

– Người giữ đất là quốc tổ Kinh Dương Vương, đất phân ra thành ba bộ là Xích Quỷ, Văn Lang, Việt Thường (đây là bộ Sơn Tinh)

– Người giữ máu là thuỷ tổ Lạc Long Quân, phân dòng máu Lạc Hồng và trường máu Hồng Bàng, kết hợp với đất hình thành nên các Thị Tộc gọi là Hồng Bàng Thị (đây là bộ Thuỷ Tinh)

Truyền thừa của dòng Bách Việt đi theo đất (thừa kế) hay theo máu, và đều đi theo người nam, tạo nên văn minh phụ hệ.

Truyền thừa của dòng Chăm đi theo cả đất và máu một lúc, (nói cách khác là dòng truyền thừa chéo), tạo nên văn minh mẫu hệ.

Hai văn minh này rõ ràng là âm dương của nhau, mà đã là âm dương của nhau thì luôn đi với nhau.

Có thể nói tất cả các thánh địa Chăm đều là giao truyền thừa, và đều có nhiều tầng văn hoá, cơ bản là Chăm, Việt và Khơ me.