HƯỚNG DẪN CHẶT TRE
Việc chặt tre, làm nêu là cực kỳ nghiêm trọng, nếu không chắc tay không nên làm. Nếu không chắc chắn là cần phải làm gì và làm như thế nào thì tốt nhất là không làm.
Các bước
– Xác định địa điểm có tre : Đây phải là địa điểm công cộng, của làng, của xóm, không được chặt tre thuộc sở hữu cụ thể của một người rồi dùng làm cây nêu của mình
– Xác định địa điểm đặt cây nêu : Điểm này phải nằm trước cửa nhà, ngoài sân nhà (trong cổng đất) hoặc ở phần đất lưu không trước cửa nhà (ngoài cổng đất). Địa điểm này phải an toàn trong cả giai đoạn Tết, không có nhiều rủi ro có người phá cây nêu.
– Thắp hương xin đi chặt tre
– Tự tay chặt tre bằng dao của mình
– Khi chặt phải xin phép và phải được phép mới chặt
– Khi chăt tre xong, cần đặt tre nằm ngang dưới đất làm lễ khắc xuất
– Đem tre về nhà
– Đến trước cửa nhà (cổng đất), đặt tre nằm ngang dưới đất, lấy nước trong nhà rửa dao chặt tre và rửa tre. Để một lúc như vậy để đảm bảo rã hết các năng lượng và tinh thần đi cùng cây tre. Không được mang cây tre xộc thẳng vào nhà, mà không qua bước thanh tẩy này.
– Vào nhà thắp hương xin được dựng nêu
– Chỉ treo các vật trang trí lên cây nêu phù hợp với truyền thống, nếu không chắc chắn về các vật cần treo, tốt nhất là không treo gì hết
– Dựng tre tại địa điểm đã xác định
– Đến ngày hạ nêu, thắp hương xin phép
– Hạ cây nêu xuống, đặt nằm ngang để khắc xuất
– Đốt cây nêu và tất cả các vật treo trên cây nêu trong bếp củi. Không vứt cây nêu như rác thải.
LỄ DỰNG NÊU & HẠ NÊU
Lễ dựng nêu, còn được gọi là lễ Thướng Tiêu hay lễ Treo ấn là một lễ cổ truyền dân tộc. Đây là một lễ cực kỳ quan trọng trước Tết.
Cây nêu được dựng lên nghĩa là chính thức đón Tết, đón rước thần linh vào nhà đón Tết và vận hành năm mới, đón ông bà, tổ tiên về ăn Tết với con cháu, họ hàng, khách đến chơi Tết.
Trong cuốn Hội hè lễ tết của người Việt, Nguyễn Văn Huyên mô tả cây nêu ngày tết khá chi tiết : Đấy là một cây tre dài năm sáu mét, được tước hết các cành, nhưng có để lại ở ngọn những cụm lá hoặc buộc vào đó một túm lông gà trống, một mớ lá đa hay lá cây vạn niên thanh. Gần đỉnh treo một cái vòng tre, có buộc những con cá nhỏ, những chiếc chuông con và khánh bằng đất sét nung phát ra một âm thanh nhẹ và êm khi gió thổi. Dưới cái vòng này có buộc một cái mũ thần, những thoi vàng bằng giấy, những miếng trầu, lá dứa hoặc cành xương rồng gai. Ở đỉnh còn treo một cái đèn thắp ban đêm. Cây nêu được làm như vậy để chỉ đúng đường cho tổ tiên trở về ăn tết.
Lễ dựng nêu trước kia được cả các hộ dân, các cộng đồng, các điểm thờ cúng và triều đình làm, nhưng hiện nay tục lệ này chỉ còn được giữ được ở rất ít nơi.
Lễ Thướng Tiêu (lễ dựng nêu) là một trong các lễ mà được đích thân vua nhà Nguyễn làm gồm
– Năm lễ hưởng gồm Xuân hưởng, Hạ hưởng, Thu hưởng, Đông hưởng và Hợp hưởng.
– Tết Thượng Tiêu, Nguyên Đán & Đoan Dương
Huế đã khôi phục lễ này và làm rất long trọng ở trong đại nội. Ở Cô đô Huế hiện nay, lễ Dựng nêu tổ chức vào ngày 23 tháng Chạp tại Thế Miếu (từ 9h sáng) và điện Long An (từ 10h sáng) do Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế tái hiện lần đầu tiên từ năm 2013 và đã trở thành một truyền thống không thể thiếu ở khu di sản Huế khi bắt đầu một cái Tết cổ truyền.
Hoàng thành Thăng Long và phố cổ Hà Nội cũng đã khôi phục lễ này.
Cây nêu hoàn toàn không chỉ một phong tục của một dân tộc nào đó mà của cả người Kinh và nhiều dân tộc.
– Một số nơi của đồng bào dân tộc miền núi phía Bắc, miền Trung và Tây Nguyên còn giữ được lễ dựng nêu.
– Một số điểm thờ cúng dòng họ và cộng đồng của người Kinh ở một số tỉnh Nghệ An, Quảng Ngãi, Long An, Vĩnh Long, Bến Tre … còn giữ được lễ này
Lễ Hạ nêu còn được gọi là Lễ khai hạ, lễ cúng hạ nêu, lễ tạ năm mới, lễ hóa vàng, lễ khai ấn. Đây là tiễn gia tiên về trời sau những ngày ăn Tết cùng con cháu. Cây nêu hạ xuống là coi như kết thúc Tết, mọi người quay trở lại công việc làm ăn buôn bán hằng ngày.
Lễ cúng diễn ra vào mùng 7 âm lịch theo phong tục cổ.
Lễ hạ nêu là nguồn gốc câu “Ba ngày Tết bảy ngày xuân”
Có thể nói rằng Tết Nguyên đán chính thức bắt đầu bằng lễ dựng nêu và chính thức kết thúc bằng lễ hạ nêu.
– Nếu dựng nêu ngày 23 tháng chạp và hạ nêu ngày 7 tháng giêng thì Tết kéo dài hai tuần và ở giữa là Giao thừa
– Nếu dựng nêu vào ngày 30 Tết ngày cuối cùng có thể dựng nêu thì Tết chính thức vào 30 Tết. Đây là một trong những lý do mà dân gian có câu “30 chưa phải là Tết, vì 30 Tết mọi người còn phải kết thúc nhiều việc và kết thúc xong xuôi mới có thể dựng cây nêu và lúc này Tết mới bắt đầu.