VÈ CÁC LÁI (CÁT LÁI)

Lái là người chuyên nghề buôn chuyến một loại hàng hóa nhất định (lái gỗ, lái trâu…). Đây là từ của dân miền sông nước, miền biển gọi người buôn chuyến đường biển.

Hiện nay tại thành phố HCM vẫn có địa danh Cát Lái, cảng Cát Lái nằm bên bờ sông Đồng Nai, xưa kia nằm ở biên của Gia Định Đồng Nai ứng với câu “Nhà bè nước chảy chia hai. Ai về Gia Định Đồng Nai thì về”.

Bộ vè này có hai bài là Cát Lái hát vô và Cát Lái hát ra.

– Vô là vào Nam, cụ thể vô Nam là từ Huế vào Gia Định,

– Ra là ra Bắc, cụ thể là từ Sài Gòn Gia Định ra Sa Huỳnh/Sa Hoàng (Quảng Ngãi)

Hai bài vè này đưa chúng ta qua một hành trình qua các địa danh văn hoá và lịch sử. Điều đặc biệt là các địa danh chiều vào Nam và ra bắc là Khác nhau, dù cùng một tuyến đường, chỉ là khác chiều.

Hai bài vè này này có ý nghĩa huyền môn cực kỳ sâu sắc phản ảnh tiến trình tích hợp văn hoá Chăm (Lâm Ấp) – Việt – Khơme (Chân Lạp) theo vùng đất và dòng máu, mà khi nào chúng ta thực sự muốn tìm lại truyền thừa dòng máu và đất đai của mình, chúng ta sẽ chạm được vào từng địa dạnh đưa ra trong bài vè như một phần máu thịt và ký ức quê hương của chúng ta.

—o—

VÈ CÁT LÁI (hát vô)

Ghe bầu các lái đi buôn

Đêm khuya ngồi buồn, kể chuyện ngâm nga

Bắt từ Gia Định kể ra

Anh em thuận hòa ngoài Huế kể vô

Trên thời ngói lợp tòa đô

Dưới sông thủy cát ra vô dập dìu

Trên thời vua Thuấn, vua Nghiêu

Ngoài dân, trong triều tòa chính sửa sang

Trên thời ngói lợp tòa vàng

Dưới dân buôn bán nghênh ngang chật bờ

Này đoạn các lái trở vô

Thuận An là chốn thuyền đô ra vào

Vát ra một đỗi khơi cao

Ta sẽ lần vào thì tới Cửa Ông

Nay đà giáp phủ Thuận Phong

Hòn Am, Cửa Kiểng nằm trong thay là

Nới lèo ráng bánh trở ra

Khỏi mũi Châu Mới thì ta lần vào

Ngó lên núi Ải rất cao

Ta sẽ lần vào Hồ Chuối, Hang Dơi

Ghe vô củi nước nghỉ ngơi

Hòn Hành nằm đó là nơi Cửa Hàn

Cửa Hàn còn ở trong xa

Ngoài mũi Sơn Trà lại có Hòn Nghê

Bãi Nồm, Bãi Bấc dựa kề

Mỹ Khê làng mới làm nghề lưới đăng

Ngó về Non Nước thẳng băng

Có chùa thờ Phật, Phật hằng linh thiêng

Lao Chàm nay đã gần miền

Hòn Lá, Hòn Lụi nằm liền Hòn Tai

Năm hòn nằm đó không sai

Hòn Khô, Hòn Dài lố nhố thêm vui

Ngó về Cửa Đợi thương ôi

Hòn Nồm nằm đó mồ côi một mình

Tam Ấp có rạn trời sinh

Bàn Than, Cửa Lở liên kinh An Hòa

Sa Cần, Châu Ổ bao xa

Ngoài mũi Cây Quýt thiệt là Tổng Binh

Lâm châm, cỏ ngựa trời sinh

Làng Gành, Mỹ Giảng ăn quanh Vũng Tàu

Nới lèo, ráng lái mau mau

Châu Me, Lò Rượu sóng xao Hòn Nhàn

Vát mặt xem thấy Bàn Than

Ngoài cù lao Ré nằm ngang Sa Kỳ

Quảng Ngãi, Trà Khúc núi chi?

Có hòn Thiên Ấn dấu ghi để đời

Hòn Sụp ta sẽ buông khơi

Trong vịnh, ngoài vời, núi đất mênh mang

Buồm giăng ba cánh sẵn sàng

Anh em chúng bạn nhiều đàng tư lương

Mỹ Á, Cửa Cạn, Hàng Thương

Chạy hết Bãi Trường xích thố băng băng

Vát ra khỏi mũi Sa Hoàng

Kìa kìa ngó thấy Tam Quan nhiều dừa

Hèn chi lời thốt thuở xưa

Nam thanh nữ tú đã vừa con ngươi

Gặp nhau chưa nói đã cười

Kìa mũi Từ Phú là nơi nhiều ghè

Non xanh nước biếc chỉnh ghê

Núi Hương, Gành Trọc dựa kề Lộ Giao

Ngó ra thấy lố Khô Cao

Ta sẽ đi vào cửa cạn Hà Ra

Bàu Bàng, Gành Mét bao xa

Trống Kinh, Hòn Đụn thiệt là Lố Ông

Ngó vô thấy mũi Vi Rồng

Hòn Lan, Nước Ngọt ăn vòng Hòn Khô

Trực nhìn Suối Bún, Vũng Tô

Ông Ầm nằm đó lớn to vô hồi

Thương cha nhớ mẹ bùi ngùi

Hòn núi Kẻ Thử có người bồng con

Nhớ lời thề nước hẹn non

Bồng con tạc đá ghi son để đời

Vũng Nồm, Vũng Bấc buông khơi

Trong vịnh ngoài vời, Hòn Cỏ, Hòn Cân

Nam Lò, Eo Vượt rần rần

San Hô, Mũi Mác ăn lần Hòn Mai

Cửa Giã có hòn án ngoài

Các lái thường ngày hay gọi Lao Xanh

Vũng Mú, trong vịnh ngoài gành

Cù Mông, Vũng Trích ăn quanh bãi liền

Gành Ba ai khéo đặt tên

Cảnh Dương, Gành Móm nối liền Vũng La

Bắt từ Vũng Lấm bương qua

Xuân Đài, Mũi Yến chạy qua Sông Cầu

Mái Nhà, Cát Xối liền nhau

Sơn thủy sắc màu tợ gấm kim quy

Ngó vô mây nước cực kỳ

Trong thì có mả, ngoài thì có lao

Giữa kinh có một Hòn Trào

Hòn Yến, Hòn Mác ăn vào Ma Liên

Hòn Chùa, Hòn Dứa nằm riêng

Chớp Chài nằm đó ăn liền Bãi Dinh

Ngó vô thấy tháp xinh xinh

Nới lèo, ráng lái Bãi Dinh dặm dài

Tuy Hòa cách chẳng bao dai

Qua khỏi nơi này tới cửa Đà Nông

Hòn Khô đá chất chập chùng

Thông trong có vịnh, giữa dòng có kinh

Mũi Nạy có Đá Bia xinh

Tạc để lưu truyền nối nghiệp Hùng Vương

Vũng Rô núi tấn bốn phương

Mịt mờ sơn thủy như sương tựa đồ

Bịt bùng chỉ một đường vô

Dầu nồm, dầu bấc không xô phía nào

Hòn Nưa không thấp không cao

Ta sẽ đi vào Bãi Võ sóng ngang

Hòn Gầm sóng vỗ đá vang

Chạy khỏi Cát Thắm lại sang Đồi Mồi

Anh em lời thốt thương ôi

Đi bảy ngày trời mới tới Bà Gia

Ngó vô bãi cát trường sa

Có đôi lưới bủa, có nhà thôn dân

Xa Cừ nay đã hầu gần

Lần qua Bãi Giếng lánh thân Trâu Nằm

Nam lò Hòn Khói tăm tăm

Cứt Chim, Hòn Bạc, Cây Sung, Chà Là

Nha Trang, Đất Chụt bao xa

Kẻ vô mua đệm, người ra mua chằng

Gặp nhau chào hỏi lăng xăng

Xùng xình Bãi Miễu, phăng phăng lướt vào

Nhìn ra Nội, Ngoại sóng xao

Vát mũi chạy vào Bãi Dài, Con Nghê

Chụt đèn ngó xuống chỉnh ghê

Ngó về Hòn Tý dựa kề Cam Linh

Mò O, Dỏ Tó rất kinh

Lại thêm Đá Vách dựa kề Vũng Găng

Vũng Găng, Đá Vách tựa thành

Hai bên núi tấn vây quanh như buồng

Mặc dầu thuyền đậu bán buôn

Nào ai đình trú ở luôn mặc lòng

Túi thơ bầu rượu rong chơi

Buồm giương ba cánh nhắm vời chạy ra

Nam mù mù, Hòn Chông, Bãi Lúa

Khỏi Ma Văn ới tới Phan Rang

Vũng Tròn lai láng nguồn cơn

Trông xa thăm thẳm là rừng Mũi Dinh

Qua Mũi Dinh cho liền Chín Vại

Tắt mặt trời các lái ra đi

Nhắm chừng bãi lưới một khi

Tây phương chỉ mũi lái thì gác Đông

Gò lèo ba cánh thẳng dong,

Cà Ná đã tới khu Ông đã gần

Lao Cau sóng vỗ rần rần,

Cà Ná Bực Lở cũng lần mà qua.

Gò lèo ráng lái gác ra,

Lòng Sông, Mũi Chọ thẳng ngay La Gàn

Ngó vô thuyền đậu nghênh ngang

Gành Son, Trại Lưới tiếng vang làng nghề

Cửa Duồng nay đã gần kề

Lạch kia Phan Rí ghe nghề xôn xao

Nhắm chừng Mũi Nhỏ băng qua

Vũng Môn, Đá Dựng đã xa Hòn Hường

Hòn Nghề, Quang Thí dựa nương

Hòn Rơm, Mũi Né là đường vô ra

Ghe thuyền tụ tập gần xa

Phú Hài, Phan Thiết ấy là trạm trung

Hỡi ai đốn củi Gành Thông

Sơn lâm một gánh chất chồng hai vai

Kê Gà nay đã đến nơi

Anh em làm lễ một hồi cho qua

Nới lèo, quay lái trở ra

Hòn Lan, Cửa Cạn ấy là Tam Tân

Sóng ào ào, buồm giương ba cánh

Chạy một hồi tỏ rạng La Gi

Hòn Bà, Rạn Gõ một khi

Ngoài khơi Rạn Đập, trong ni Rạn Hồ

Buồm giương ba cánh chạy vô

Hòn Bà, Hóc Kiểm quanh co Hồ Tràm

Kim ngân lễ vật cúng dường

Lâm râm khấn nguyện lòng thường chớ quên

Bãi Giống chạy thẳng Xích Ram

Lưới Rê qua khỏi, Rạn Cam nằm ngoài

Ngoài Ba Lũy sóng rền Cửa Cạn

Vát một hồi tỏ rạng Thùy Vân

Ngoài Kỳ Vân trong liền Giếng Bộng

Vát một hồi lồng lộng ra khơi

Ba non chót vót cao vời

Muốn cho khỏi rạn phải lơi ra ngoài

Vũng Tàu kia đã đến rồi

Trình đồn, rồi lại thẳng nơi Sài Gòn

Nhà Bè nước chảy chia hai

Ai về Gia Định, Đồng Nai thì về

—o—

VÈ CÁC LÁI (hát ra)

Tiếng đồn các lái Đồng Nai

Tháng giêng cưa ván, tháng hai đóng thuyền

Tháng ba củi lửa huyên thuyên

Tháng tư dọn thuyền quay lại lộn ra

Sài Gòn, Rạch Giá bao xa

Lần theo tăm cá xa nhà đã lâu

Một trăm ông lái làu làu

Đi qua Giáp Nước, Vũng Tàu phải ghê

Kỳ Vân có bãi lưới rê

Non cao biển thẳm ủ ê tấc lòng

Khúc nôi lụy nhỏ đằm đằm

Xích Ram đã khỏi, Bãi Dầm đã qua

Hồ Tràm, Hồ Đắng de ra

Thân Trong nằm trước, Mũi Bà nằm trong

Cù Mi thượng hạ song song

La Gi nằm khuất phía trong Hòn Bà

Cây Khô, Cửa Cạn đã qua

Trực nhìn Khe Cả nay đà kề bên

Dập dìu ghe lưới bủa chen

Xa trông đã thấy Mũi Đèn ở kia

Đồn rằng Phan Thiết lịch thay

Sớm chiều phiên chợ tối ngày bán buôn

Trên đường xe chạy bon bon

Dưới sông thuyền đậu bán buôn rộn ràng

Phú Hài chừ đã liền sang

Buồm dong ba cánh lòng càng thảnh thơi

Mũi Né ta sẽ buông khơi

Trong thời có xóm ăn chơi bĩ bàng

Anh em nước, củi đàng hoàng

Nước mắt hai hàng lụy nhỏ xót xa

Hòn Nôm, Quảng Thí kia là,

Ngó lên Mũi Nhỏ, trông qua Hòn Nghề

Ngồi buồn cám cảnh ê chề

Hỏi con sống bổ tới quê bao thì?

Con Nghê sao khéo dị kì

Ra nằm nước mặn luận chi thương hàn

Mãi trông vừa thấy một đàng

Đi ngoài Nội, Ngoại, cầm làn gác giăng

Anh em bèn bảo nhau rằng

Trầu cau, nước hết, gác giăng làm gì?

Quạt cào sang kiếm một khi

Chụt Đèn đã khỏi, tới thì Lò Kho

Tai nghe lưới đánh, mành hò

Buông lên một đỗi còn lo xùng xình

Ngó lên Bãi Miễu vắng tanh

Tứ bề quạnh quẽ trong mình xót xa

Có người cố quận kia là

Mai qua Bãi Chụt để mà gặp nhau

Vừa chào, vừa chạy cho mau

Kẻ lo mua bán, người sầu niềm tây

Cầu Đá, Cửa Bé là đây

Bãi Dông đã khỏi ló rày Nha Trang

Trên thời quán xá rộn ràng

Dưới sông thuyền đậu nghinh ngang quá chừng

Gặp nhau mừng rỡ tưng bừng

Rượu trà thết đãi vui chung chào mời

Kẻ thời ăn uống vui chơi

Người thời ve vãn những lời nguyệt hoa

Kẻ thời mua song cùng lá

Người thời mua đệm, mua cau, mua hèo

Kẻ thời mua dây buộc lèo

Người mua sống lá đem theo xỏ tiền

Kẻ mua thuốc bánh, thuốc viên

Người mua thuốc xấp để nguyên đem về

Đôi ta kết nghĩa phu thê

Cùng qua mua bán mà mê tấm tình

Đất Chụt là đất nhàn thanh

Trai chuyên biển giã, gái rành bán buôn

Thôi thôi chớ nói thêm buồn

Kéo neo mà chạy đi luôn kịp thời

Ngó vô Hòn Đất thương ôi

Ngoài thì Hòn Bạc lẻ loi một mình

Vũng Túc, Cầm Bấc cảnh xinh

Muôn Xưởng, Hòn Nọc liên kinh Chà Là

Cây Sung, Mũi Cỏ đã qua

Bến đò Cồn Cạn vang xa tiếng đồn

Hòn Lớn, Hòn Nhỏ chỉn khôn

Cứt Chim, Hòn Đỏ đêm hôm nào lầm

Trông lên một đỗi tăm tăm

Gần nơi Cửa Nhỏ rạng danh Bãi Trường

Trâu Nằm ngoài nước chín phương

Sóng xô, gió tạt mênh mông tứ bề

Xa Cừ cách trở sơn khê

Buông lên một đỗi ngó về Ba Gia

Đồi Mồi chớn chở xê ra

Thông trong Cát Thắm chạy ra Hòn Gầm

Hòn Gầm sóng bổ lao xao

Vát mặt nghinh vào Bãi Võ sóng ngang

Thương con nhớ vợ trăm đàng

Nước mắt hai hàng lệ ứa thấm biên

Sừng sững Đá Chồng mọc lên

Bia tạc để truyền nối đức Hùng Vương

Hướng lên một đỗi dặm trường

Vũng Rô núi tấn bốn phương như nhà

Đầu gành Mũi Nạy xê ra

Bên trên có bãi hiệu là Bãi Môn

Bãi Tiên, Bãi Xép kề bên

Hòn Khô nằm trước ấy miền Trà Nông

Biển bờ lai láng mênh mông

Ngó vô thấy tháp Dinh Ông, Đà Rằng

Chóp Chài, Ma Liên, Mây Nứt chừng ngằn

Hòn Chùa, Hòn Dứa nằm giăng kia là

Hòn Yến, Cát Xối đã qua

Mồ xây mả đắp đồn xa ông Cao Biền

Vốn là người ở Đại Niên

Tìm long điểm huyệt, dựng nên chốn này

Bàn Thang lum lúp lá, cây

Anh em cố nhớ, kẻo rày dễ quên

Hòn Lao nước chảy hai bên

Thông trong Rạn Lẽ, phía trên Vũng Bầu

Ngó vô Cửa Mới thêm rầu

Nay bồi, mai lở cạn sâu vô chừng

Gặp nhau nửa tủi nửa mừng

Xa xa Cát Xối liền chưn Mái Nhà

Gành Đen chớn chở xô ra

Gò Bàng cát sạn ăn qua Bãi Trầu

Sơn Đài xanh ngắt một màu

Hòn Yến cui cút lại hầu ngoài khơi

Mưa sa gió lạnh tợ đồng

Bãi Ngang, Gành Đỏ bạn cùng làng đôi

Buồm dong, mắt ngó biển trời

Ngó ra Lao Xá lẻ loi một mình

Trông về Vũng Lấm rất xinh

Vôi tô, ngói lợp, chen chân phố phường

Đây kia nhà ở hai phương,

Bắc cầu Sông Cạn làm đường vãng lai

Sáng chiều họp chợ xoay vần

Thuyền bè tấp nập, khách thương đủ miền

Trực tình nhớ tới sự riêng

Kéo neo mà chạy nhắm miền quê xưa

Hết Thìn sang Tỵ vừa trưa

Song Giang nước lớn đò đưa Sông Cầu

Quán Chùa nay ở nơi đâu

Vũng Chào, Vũng Sứ lại hầu Vũng La

Gành Tướng, Mũi Móm trông ra

Mò O đã khỏi, sang qua Gành Bà

Ngó về bãi cát Trường Sa

Phong cảnh nơi đó xinh đà quá xinh

Cù Mông, Vũng Trích ăn quanh

Vũng Mú trực chỉ Lao Xanh sáng đèn

Thuận buồn xuôi gió một phen

Ghé vô Cửa Giã trong miền Hòn Mai

Gành Ráng mút tận Bãi Dài

Băng qua Bãi Nhạn vô chơi phố phường

Đi cho thấu chữ Quy Nhơn

Giáp đầm Thị Nại hãy còn sử xanh

Vô chợ ăn bún song thần

Hỏi mua nón ngựa để dành về quê

Thiếu gì hải vị sơn khê

Vào Nam ra Bắc ê chề ngựa xe

Nói ra sợ nẫu cười chê

Có say đất khách mới mê nết người

Nghĩ thôi dạ tợ dầu sôi

Day qua Mũi Mác, San Hô dong buồm

Eo Vượt ló thấy Cỏ, Cân

Vũng Nồm, Vũng Bấc kề gần làng đôi

Ngó vô Cách Thử thương ôi

Trông chồng hóa đá, tích đời con ghi

Vũng Tô, suối Bún là đây

Hòn Khô, Nước Ngọt dựa kề Hòn Lan

Vũng Bầu chếch ở phía Nam

Vi Rồng, Phương Mới giăng ngang kia là

Lố Ông, Mũi Đụn đã qua

Gành Méc đã khỏi, Hà Ra hầu gần

Tiếp theo là xóm Hội Vân

Phong cảnh xoay vần đến mũi Lộ Giao

Vũng Cù sóng bổ lao xao

Nồm thổi ngọt ngào, ghe chạy thưng thưng

An Dũ sâu cạn không chừng

Lời đồn có miếu thổ thần linh ghê

Tam Quan rày đã gần kề

Đất này nổi tiếng Tân Khê nhiều dừa

Nhớ lời thề thốt thuở xưa

Tiếng hát mài dừa lảnh lói thâu đêm

Tai nghe dạ xót niềm riêng

Nhổ neo mà chạy hướng lên Sa Hoàng…